Αθηνά Κακούρη: Άγνωστες πτυχές του Ιωάννη Μεταξά
Posted on 1 Αυγ, 2026 in Κείμενα | 0 comments
[ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΗΜΟΥΝ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΜΟΝΟΠΛΕΥΡΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ
Ή ΤΗΣ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΣΕ ΕΝΑ ΠΡΟΣΩΠΟ Ή ΕΝΑ ΚΟΜΜΑ (ΟΠΩΣ ΚΑΝΕΙ ΤΟ ΚΚΕ) ΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ.
ΕΙΤΕ ΜΑΣ ΑΡΕΣΕΙ ΕΙΤΕ ΟΧΙ, Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΞΗ, ΜΕ ΠΡΟΣΩΠΑ ΑΡΕΣΤΑ Ή ΟΧΙ, ΜΕ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΕΠΑΙΝΕΤΕΑ Ή ΑΠΕΧΘΗ...
ΟΛΑ ΣΤΟ ΦΩΣ! ...
ΣΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΕΝΑΠΟΚΕΙΤΑΙ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ... Στ.Γ.Κ.]
———————————————————————————-
Πιο κάτω οι απόψεις ενός ξένου (Βρετανου) για ένα ιστορικό ΠΡΟΣΩΠΟ, παραγνωρισμένο
και διαστρεβλωμένο από πολιτικές σκοπιμότητες…
1.-Αθηνά Κακούρη: Αγνωστες πτυχές του Ιωάννη Μεταξά
«Εκτιμούσε την αξία των συμβιβασμών, αξιοσημείωτο για Ελληνα»
Στο βιβλίο «Dusty Measure» (John Murray, 1939) του σερ Τόμας Μοντγκόμερι Κάνινγκχαμ (1877-1945), ο διακεκριμένος Βρετανός αξιωματικός σκιαγραφεί ένα πορτρέτο του Ιωάννη Μεταξά όταν εκτελούσε χρέη αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Στρατού με τον βαθμό του αντισυνταγματάρχη το 1915.
Ο Κάνινγκχαμ βρέθηκε στην Αθήνα τον Φεβρουάριο εκείνης της χρονιάς, απεσταλμένος της βρετανικής κυβέρνησης, για να βοηθήσει τον τότε Βρετανό πρεσβευτή «να βάλει την Ελλάδα στο πλευρό μας». Ο Ελευθέριος Βενιζέλος ήθελε τότε η Ελλάδα να συμμετάσχει στην εκστρατεία της Καλλίπολης στο πλευρό της Αντάντ. Αντίθετα ήταν το Παλάτι και το Γενικό Επιτελείο Στρατού. Ο Μεταξάς παραιτήθηκε και η κυβέρνηση Βενιζέλου έπεσε τον Σεπτέμβριο του 1915.
Το απόσπασμα που ακολουθεί είναι από το υπό έκδοση βιβλίο του Κάνινγκχαμ στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καπόν σε μετάφραση της συγγραφέως Αθηνάς Κακούρη:
“Την εποχή που έφθασα εγώ, ο Δούσμανης είχε χάσει τη θέση του στο Επιτελείο (…) και έτσι με κατηύθυναν στον διάδοχό του, τον συνταγματάρχη Μεταξά. Αυτό είχε τα πλεονεκτήματά του, γιατί ο Μεταξάς μιλούσε γαλλικά και γερμανικά, ενώ ο Δούσμανης μόνον ελληνικά.
Ο συνταγματάρχης «Γιαννάκης» Μεταξάς είχε εκπαιδευθεί στη Γερμανία, και εάν υπήρχε ένας Ελληνας που εύκολα μπορούσες να του κολλήσεις τη ρετσινιά του «γερμανόφιλου» ήταν αυτός. Είχε αποκτήσει μεγάλη φήμη στη Γερμανία και τον εκτιμούσε πολύ το Γενικό Επιτελείο στο Βερολίνο. Αλλά ο Μεταξάς τούς γνώριζε τόσο καλά, ώστε όταν ήρθε η στιγμή να επιλέξει η Ελλάδα στρατιωτική εκπαιδευτική αποστολή, εκείνος μεταξύ Γερμανών ή Γάλλων προτίμησε τους δεύτερους! Θαύμαζε σε πολλά σημεία τις γερμανικές στρατιωτικές μεθόδους και τις θεωρούσε κατάλληλες για μια μικρή χώρα σαν την Ελλάδα. Αλλά ήταν ακλόνητος στον πατριωτισμό του και δεν θα άφηνε κανένα συναίσθημα να τον επηρεάσει. Την εποχή εκείνη ήταν ένας πολύ ξύπνιος στρατιωτικός, ευφυής, άψογα ντυμένος, προσηνής και ακριβής στις εκφράσεις του. Θαυμαστά προικισμένος με πνευματικά χαρίσματα, ήταν πρόθυμος να καταβάλει άπειρες προσπάθειες προκειμένου κάθε επιχείρημα που παρέτασσε να υποστηρίζεται σωστά και να είναι σαφέστατο. (…) Ηταν ετοιμόλογος και πνευματώδης (…) δεν μιλούσε με αμφισημίες και με γενικολογίες, εξέθετε πάντα σαφώς και αιτιολογημένα τις θέσεις του. Ανθρωπος με δυνατά αισθήματα, ήταν απαλλαγμένος από τις προσωπικές μνησικακίες του Δούσμανη και –πράγμα αξιοσημείωτο για Ελληνα– εκτιμούσε την αξία των συμβιβασμών. (…)
Πριν καλά καλά περάσω πέντε λεπτά μέσα στο γραφείο του κατάλαβα ότι αντιμετώπιζα σοβαρές αντιρρήσεις στο σχέδιο του κ. Βενιζέλου (σημ. μετ. να σταλεί Ελληνικός Στρατός στην Καλλίπολη). Μολονότι δεν μου το είπε εκείνη την ώρα, είχε ήδη διατυπώσει την αποδοκιμασία του για το σχέδιο.
Επιπλέον είχε ήδη παραιτηθεί από τη θέση του, αν και δεν μου το είπε ούτε κι αυτό τότε. Φαίνεται ότι ήδη από την πρώτη εβδομάδα του Φεβρουαρίου είχε συντάξει ένα υπόμνημα όπου συνιστούσε να μη λάβει καθόλου η Ελλάς μέρος στην επιχείρηση των Δαρδανελλίων. (…) Είχε υποδείξει τον κίνδυνο που θα διέτρεχαν οι Ελληνες της Μικράς Ασίας εάν οι Ελληνες συμμετείχαν σε οιανδήποτε εκστρατεία αβεβαίας εκβάσεως κατά των Τούρκων. «Για εμάς», είχε πει, «δεν υπάρχει μέση οδός. Είτε θα ζήσουμε εν ειρήνη με τους Τούρκους ή θα τους νικήσουμε κατά κράτος». Ο κ. Βενιζέλος είχε επαινέσει την οξύνοιά του. «Μου έκαναν μεγάλη εντύπωση», είχε πει ο πρωθυπουργός της Ελλάδος στον κολλητό του, τον πρεσβευτή της Αγγλίας, «τα επιχειρήματα του κ. Μεταξά». (…)
Ηταν πολύ νέος για τη θέση που κατείχε – το 1912 ήταν μόλις ταγματάρχης. Ηταν επομένως μεγάλη θυσία γι’ αυτόν να χάσει τη θέση του. Αλλά τίποτα δεν θα τον έπειθε να αποσύρει την παραίτησή του όσο επεκρέματο η συμμετοχή της Ελλάδος σε μια χερσαία περιπέτεια κατά των Δαρδανελλίων. (…)
Ολα αυτά είχαν συμβεί προτού τον δω εγώ. Επομένως μου μιλούσε υπό την επήρεια έντονων συναισθημάτων, εγώ όμως δεν γνώριζα το γιατί. Ο Μεταξάς μου εξήγησε (…) λοιπόν προσεκτικά και λεπτομερώς την κατάσταση στη Μακεδονία: ο Ελληνικός Στρατός είχε δεσμεύσεις προς τους Σέρβους, αλλά είχε και προς την ίδια τη Μακεδονία, πού ώφειλε να προστατεύει.
Ηρθαμε κατόπιν στο θέμα των Δαρδανελλίων. Υπέθετε ότι σχεδιαζόταν (σημ. μετ. από τους Αγγλους) μια χερσαία επιχείρηση. (…) Στηρίζοντας τα επιχειρήματά του στην προειδοποίηση που είχαν δώσει στους Τούρκους οι δύο ναυτικοί μας βομβαρδισμοί, είπε πως «το σχέδιο προδόθηκε». Τώρα πλέον οι Τούρκοι θα είναι σε επιφυλακή. Δεν υπάρχει ελπίς να αιφνιδιαστούν, ενώ τα δικά του σχέδια της επιθέσεως βασίζονταν στην ελπίδα του αιφνιδιασμού (σημ. μετ. αναφέρεται στο σχέδιο καταλήψεως της Καλλίπολης, εμπνεύσεως και επεξεργασίας Ιωάννη Μεταξά, της ανοίξεως 1914), επομένως οι μάχες θα καταλήξουν σε κατά μέτωπον επιθέσεις και αντεπιθέσεις, δηλαδή σε μια παρατεταμένη εκστρατεία, με μεγάλες απώλειες σε άνδρες. Η Ελλάς, λόγω των υποχρεώσεών της στη Μακεδονία, δεν άντεχε ούτε στο ένα ούτε στο άλλο. Επομένως, το να αποσύρει σοβαρές δυνάμεις από τη Μακεδονία, είτε για μία επιχείρηση είτε για δύο διαδοχικά, θα ήταν σαν να προσκαλεί τους Βουλγάρους να έρθουν να τη χτυπήσουν. Αυτό ήταν – απλά και κατανοητά! Η συζήτηση ήταν μεν πικρά απογοητευτική στην ουσία της, αλλά τη φαίδρυναν έκτακτα ευφυολογήματα και απολαυστικά επιγράμματα. Οταν ξαφνιασμένος από κάποια απαξιωτική αναφορά στον κ. Βενιζέλο τον ρώτησα «μα δεν είναι ένας μέγας ανήρ;», «είναι, αναμφιβόλως!», ήρθε καρφωτή η απόκριση, «αλλά για μια μικρή χώρα μπορεί να αποτελεί μεγάλη ατυχία το να περιέχει έναν μεγάλο άνδρα!».
Από τις σημειώσεις που κράτησα τότε είναι και τα παρακάτω λακωνικά σχόλια, που όλα μαζί καλύπτουν ολόκληρη την οπτική των Ελλήνων στρατιωτικών, όπως τότε έβλεπαν τα πράγματα: «Καλό είναι το συναίσθημα, αλλά κακή η πολιτική πολέμου που βασίζεται αποκλειστικά στο συναίσθημα».
«Υποστήριξα πως η επίθεση στη Χερσόνησο της Καλλίπολης είναι δυνατή, εφόσον δεν έχει γίνει ακόμη επιστράτευση. Ποτέ δεν διανοήθηκα πώς θα μπορούσε να επιτύχει, από τη στιγμή που οι Τούρκοι θα έχουν μπει σε επιφυλακή». «Η Ελλάς δεν θα μπει ποτέ σε πόλεμο χωρίς συμφωνημένο σχέδιο, διότι έτσι θα εκτεθεί σε εχθρικές κινήσεις χωρίς τα μέσα να τις αντικρούσει». «Για την πολιτική της Ελλάδος, το μόνον που μπορεί να προβλεφθεί με βεβαιότητα είναι ότι δεν θα συμπαραταχθεί ποτέ με τη Γερμανία ή με κάποιον σύμμαχο της Γερμανίας». «Για τον πόλεμο μπορεί να υπάρχει μία μόνον αυθεντία – η στρατιωτική αυθεντία». (22-10-2024)
=====================================
Ο Εθνικός Διχασμός μέσα από τα μάτια του Άγγλου αξιωματικού Τόμας Μοντγκόμερι – Κανινγκέιμ.Στην αυτοβιογραφία του με τίτλο «Το κλειδί», ο Κανινγκέιμ έρχεται να προσθέσει μια τελείως νέα οπτική γωνία στη διχοστασία σχετικά με την έξοδο της Ελλάδος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τόμας Μοντγκόμερι – Κανινγκέιμ, Το Κλειδί: Ο Χρήστος Αθ. Μούλιας, Δικηγόρος και Συγγραφέας, παρουσιάζει το βιβλίο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καπόν
Είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι επί έναν αιώνα, παρά τις έρευνες που έχουν γίνει και τις μελέτες που έχουν δημοσιευθεί για τον «Εθνικό Διχασμό», κανένας δεν είχε εντοπίσει την «Αυτοβιογραφία» του Άγγλου αξιωματικού Tomas Montgomery Cuninghame, πού εστάλη εδώ ως στρατιωτικός ακόλουθος, τον Μάρτιο του 1015. Επάνω δηλαδή στην πρώτη μεγάλη κρίση μεταξύ Βασιλιά και Ελευθερίου Βενιζέλου, η οποία αφορούσε την έξοδο της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το βιβλίο που κυκλοφορεί στα ελληνικά με τον τίτλο «Το Κλειδί» από τις Εκδόσεις Καπόν, ανέσυρε από την αφάνεια και μετέφρασε η Αθηνά Κακούρη και ευτυχώς.
Ο συγγραφέας περιγράφει το πολωμένο κλίμα που βρήκε στην Αθήνα, όπου οι ανώτεροι υπάλληλοι της πρεσβείας προσπάθησαν να τον αποτρέψουν από το να συναντήσει τους συναδέλφους του Έλληνες στρατιωτικούς, επειδή ήταν «όλοι γερμανόφιλοι». Πως εκείνος το θεώρησε αυτό γελοίο και συναντήθηκε για πρώτη φορά με τον αξιωματικό που εκτελούσε τότε χρέη Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου. Αυτός ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς, μόλις Συνταγματάρχης τότε. Μέσα σε λίγα λεπτά, ο Μεταξάς έδωσε στον Κάνινγκέϊμ να καταλάβει γιατί ο στρατός δεσμευόταν από τη Συνθήκη με τη Σερβία και δεν μπορούσε να απομακρυνθεί από τη Μακεδονία. Ότι δηλαδή, η άρνηση των Ελλήνων δεν ήταν «γερμανοφιλία», αλλά τετράγωνη λογική. Αργότερα ο Κάνινγκέϊμ εξετάζει τα στρατιωτικά ζητήματα, όπως παρουσιάστηκαν στις επόμενες εβδομάδες, με τις γρήγορες εναλλαγές καταστάσεων.
Ο Κάνινγκέϊμ δίνει ζωντανά πορτραίτα του Ιωάννη Μεταξά, του Βίκτωρος Δούσμανη και του Βασιλιά και καταγράφει με ειλικρίνεια τα όσα εισέπραξε από τις συζητήσεις του μαζί τους. Του είναι ακατανόητες οι επιλογές της αγγλικής κυβέρνησης, η εχθρότητα των Γάλλων απέναντί του και η άρνηση της Αντάντ να αποδεχθεί ότι η Ελλάς προσπαθούσε, όπως ήταν φυσικό, να διασφαλίσει την εδαφική της ακεραιότητα, τη στιγμή μάλιστα που η Αντάντ πίεζε, μέσω του Βενιζέλου, να παραχωρήσει η χώρα την Καβάλα και την περιοχή της στη Βουλγαρία, έναντι εδαφικών κερδών στη Μικρασία, όποτε και όταν διαμελίζετο η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Κρίνει δε τον Ελευθέριο Βενιζέλο ως πολύ λιγότερης αξίας σύμμαχο της Αγγλίας, διότι σε καιρό πολέμου, σίγουρα περισσότερη αίγλη και κύρος έχει ο Πολέμαρχος Βασιλιάς από τον πολιτικό με τη ρεντιγκότα του, όση γοητεία και αν διαθέτει αυτός.
Όταν τις παραμονές της αποφάσεως των Άγγλων στην Καλλίπολη, η Ελλάς προτείνει στην Αντάντ να συμμετάσχει με όλες τις δυνάμεις της, δηλαδή 500.000 στρατό και όλη τη δύναμη του ναυτικού της, δεν λαβαίνει ποτέ καν μια απάντηση! Ο Κάνινγκέϊμ τότε κάνει απεγνωσμένες προσπάθειες προς πολλές κατευθύνσεις, φτάνοντας μέχρι και τον Άγγλο Υπουργό Εξωτερικών, χωρίς πότε να λάβει μια λογική εξήγηση γιατί η πρόταση αγνοήθηκε, σαν να μην είχε ποτέ γίνει!
Ο Κωνσταντίνος, γράφει συμπερασματικά ο Κάνινγκέϊμ, σκεφτόταν με γνώμονα τη στρατηγική και την τακτική και αναμετρούσε τα πιθανά αποτελέσματα κάθε στρατιωτικής επιχείρησης. Αντιθέτως, ο Βενιζέλος πίστευε στο άστρον του και ήταν τζογαδόρος μέχρι το κόκκαλο, όπως το έλεγε και ο ίδιος. Οι δυο τους ήταν αδύνατον να χαράξουν κοινή πορεία του κράτους. Αλλά η Αντάντ έκανε λάθος νομίζοντας πως στην Ελλάδα υπήρχαν δύο μόνο δυνάμεις, ο Βασιλιάς και ο Βενιζέλος. Στην πραγματικότητα υπήρχε και τρίτη, ο Στρατός που είχε καταγάγει τέτοιες λαμπρές νίκες το 1912 και το 1913. Η Αντάντ, αυτό που χρειαζόταν ήταν ο Ελληνικός Στρατός και μάλιστα με τη συγκρότησή του, τους εξαιρετικά καλούς αξιωματικούς του, τη συμπαγή ηγεσία του και την αφοσίωσή του στον Βασιλιά ηγέτη του. Άρα το να επιλέγει να υποστηρίξει τον Βενιζέλο ήταν λάθος, γιατι ο Στρατός δεν τον ακολουθούσε ποτέ.
Ο πόλεμος είναι επιστήμη πραγματιστική, γράφει ο Κάνινγκέϊμ, αλλά δεν μπόρεσε ποτέ να αντιληφθεί ποιος ήταν ο πραγματιστικός στόχος της αγγλικής πολιτικής ηγεσίας προς την Ελλάδα. Όσον αφορά τον Βασιλιά Κωνσταντίνο, κατηγορήθηκε και εκθρονίστηκε ως γερμανόφιλος, μολονότι προσέφερε πέντε φορές τη συνεργασία του και τις πέντε φορές η Αγγλία την απέρριψε. Και διερωτάται, σε τι απέβλεπε η αγγλική πολιτική; Η μόνη κατεύθυνση πολιτικής που διακρίνει είναι η επιβολή του Βενιζέλου, χωρίς να λαμβάνονται υπόψιν οι επιθυμίες του λαού. Έτσι όμως η Αγγλία συνέβαλε στον Εθνικό Διχασμό, μολονότι αποτελεί παραφροσύνη να ρίχνει σε πολιτικές έριδες έναν λαό που θέλεις σύμμαχό σου σε ώρες κρίσιμες. Τελικά ο μεγάλος χαμένος ήταν ο ελληνικός λαός, για τον οποίον ο συγγραφέας μιλά με κατανόηση και συμπάθεια.
Info: Τόμας Μοντγκόμερι–Κάνινγκέϊμ, Το Κλειδί (Dustry Measure), μετάφραση Αθηνάς Κακούρη, εκδόσεις Καπόν, σελ. 184.
