1.-Γράφει ο Ισαάκ Λαυρεντίδης (Ποντιακή Στοά, 1971, Αθήνα)

[Αποσπάσματα από ευρύτερο άρθρο]

Τα πεπρωμένα της φυλής (Ποντιακό ζήτημα)

(…) Ὁ ἐκ Σμύρνης ἕλκων τὴν καταγωγὴν ἀείμνηστος Στέλ. Σεφεριάδης, καθηγητὴς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ ᾿Αθηνῶν, γράφει εἰς τὸ σύγγραμμά του «Μαθήματα Διεθνοῦς Δημοσίου Δικαίου» (Α΄, σελ. 104, ᾿Αθῆναι 1930):

• «Τὸ μεγαλύτερον τοῦτο αἶσχος τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου ἀποτελεῖ σελίδα ἐκ τῶν μελανωτέρων τῆς διεθνοῦς Ἱστορίας καὶ πικρὰν κατὰ τοῦ δικαίου χλεύην.»

Πρόδρομος τῆς ἐπαισχύντου αὐτῆς ὑποχρεωτικῆς ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν ὑπῆρξεν ἡ ἑκουσία τοιαύτη τοῦ 1914, περὶ ἀνταλλαγῆς τῶν ἐκ Θράκης καὶ Νομοῦ Σμύρνης χριστιανῶν, μετὰ μουσουλμάνων τῆς Μακεδονίας καὶ Ἠπείρου. Καὶ ἡ ἀνταλλαγὴ αὕτη, τῆς ὁποίας ἐμπνευστὴς ἦτο ὁ τότε ἐν ᾿Αθήναις Τοῦρκος πρεσβευτὴς (ἴδε Α. Α. Πάλλη: Ἡ ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν, ᾿Αθῆναι 1930), ἐπεκρίθη δριμύτατα παρὰ διαφόρων ὀργανώσεων καὶ ἐξεχόντων πνευματικῶν ἀνθρώπων (ἴδε Ἐπιτροπαὶ τῶν ἐν Μυτιλήνῃ Μικρασιατῶν Προσφύγων: Οἱ διωγμοὶ τῶν Ἑλλήνων κλπ., ᾿Αθῆναι 1915, σελ. 213 ἑπ.), ἰδιαιτέρως δὲ παρὰ τοῦ ἀοιδίμου ἐθνομάρτυρος Μητροπολίτου Σμύρνης Χρυσοστόμου, ὅστις εἰς ἔγγραφον διαμαρτυρίαν περιέχουσαν βαρυτάτους χαρακτηρισμοὺς γράφει:

• «᾿Αγνοῶ ὁποία ὑψηλὴ πολιτικὴ καὶ ὁποία ἀδήριτος ἀνάγκη ὑπεχρέωσε τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ν᾿ ἀποδεχθῇ καὶ ὑπογράψῃ τοιαύτην κατ᾿ ἐξοχὴν ἀπαισίαν καὶ φρικαλέαν κατὰ τὰς συνεπείας της, ὀλεθρίαν καὶ ἐξευτελιστικὴν διὰ τὸν καθ’ ὅλου χριστιανικὸν κόσμον σύμβασιν. Καὶ τώρα θ’ ἀρχίσῃ ὑπὸ τῆς πρὸς ἀνταλλαγὴν καὶ ἀνθρωπεμπορίαν ὁρισθείσης ἐπισήμου Ἐπιτροπῆς τὸ ἀκατανόητον καὶ ἀνήκουστον καὶ πρωτοφανὲς εἰς τὰ χρονικὰ τῆς Ἱστορίας ἀνθρωπομέτρημα καὶ ἀντάλλαγμα, ὡς γίνεται εἰς τοὺς ζωεμπόρους διὰ τὰ ἄλογα, τὰ θρέμματα καὶ τὰ κτήνη!… Αὐτὸ τὸ ἐπαίσχυντον ἀνθρωπομάζεμα, τὸ ὁποῖον ἡ κτηνώδης βία ἐπέβαλεν ὡς νόμον καὶ ἀρχὴν καὶ διετύπωσεν εἰς σύμβασιν εἰς βάρος ἀδυνάτων καὶ ἀσθενῶν λαῶν.» (Ἴδε Χρ. Σολομωνίδη: Ἡ Ἐκκλησία τῆς Σμύρνης, σελ. 230 – 231.)

Περὶ τῆς συνθήκης ταύτης γράφει ὁ Ξεν. Στρατηγὸς ὅτι «ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς κατηγόρησε τὸν Βενιζέλον, ὅτι ἐφεῦρε τότε (1914) τὴν ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν, ἡ ὁποία τόσον ὀλεθρίαν ἐξέλιξιν κατέλαβε κατόπιν». Κατὰ τὸν Κ. Ζαβιτσιάνον, ἡ ἰδέα ἀνταλλαγῆς ἢ μεταφυτεύσεως πληθυσμῶν δὲν ἦτο ἀντιπαθὴς εἰς τὸν Βενιζέλον. Δικαιολογῶν τὴν ἐν προκειμένῳ πολιτικὴν τοῦ Βενιζέλου, ὁ Μ. Θεοτοκᾶς διευκρινίζει ὅτι «μὲ τοὺς διωγμοὺς τοῦ 1914, ὅτε ἔκλεισαν οἱ ἐν Τουρκίᾳ ναοὶ καὶ αἱ σχολαί μας, ὁ Βενιζέλος ἠναγκάσθη, βλέπων τὸ ἀδιέξοδον, νὰ ἔλθῃ εἰς διαπραγματεύσεις καὶ δι’ ἀνακοινωθέντων εἰς συμφωνίαν μετὰ τῶν Τούρκων, ἑκουσίας ἀνταλλαγῆς τῶν ἐκ Θράκης καὶ νομοῦ Σμύρνης Χριστιανῶν μὲ Μουσουλμάνους τῆς Μακεδονίας καὶ Ἠπείρου». (Ιδε Κων. Ν. Τριανταφύλλου: Μικρασιατικὴ καταστροφή, ᾿Αθῆναι 1962, σελ. 79.)

᾿Ατυχῶς καὶ ἐν προκειμένῳ οἱ Τοῦρκοι, ἀναδειχθέντες ἀντάξιοι ἑαυτῶν, φαινομενικῶς μόνον ἀπεδέχθησαν τὴν συμφωνίαν, ἐνῷ πράγματι συνέχιζον τὴν καταδίωξιν καὶ ἐξόντωσιν τοῦ ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ δι᾽ ἀπελάσεων, δημεύσεως περιουσιῶν, ἐκτελέσεων, βιασμῶν, καταναγκαστικῶν ἔργων εἰς τάγματα ἐργασίας καὶ ἐκτοπίσεως εἰς τὸ ἐσωτερικόν. Κατὰ χιλιάδας ἀπέθνησκον καθ᾽ ὁδὸν ἐκ πείνης καὶ κακουχιῶν ἢ ὑπέκυπτον ὑπὸ τὴν μάχαιραν ἀνάνδρων ὁρδῶν δολοφόνων ἀθρόως ἐπερχομένων, τὰ ἄοπλα, ἐξηντλημένα καὶ ἀνυπεράσπιστα θύματα. Ὡς ἀναφέρει ὁ Γεώργ. Κλ. Σκαλιέρης εἰς τὸ περισπούδαστον σύγγραμμά του «Λαοὶ καὶ φυλαὶ τῆς Μικρᾶς ᾿Ασίας», σελ. 407, οἱ ἐκτοπισθέντες ἀνῆλθον κατὰ τοὺς πολέμους τοῦ Αἵμου (Βαλκανικοὺς 1912 – 1913) εἰς 154.349, κατὰ δὲ τὸν Εὐρωπαϊκὸν Πόλεμον (Α΄ Παγκόσμιον Πόλεμον 1914 – 1918) εἰς 387.021, ἐκ τῶν ὁποίων 108.085 προήρχοντο ἐκ μόνης τῆς Γενικῆς Διοικήσεως Τραπεζοῦντος τοῦ Πόντου.

Οἱ ἀνθελληνικοὶ διωγμοὶ τῶν Τούρκων ἀρχίζουν ἀπὸ τοῦ 1914 καὶ ἐπεκτείνονται, κατ᾿ ἐπιταγὴν αὐτοῦ τούτου τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς Τουρκίας Ταλαάτ, εἰς βάρος σύμπαντος τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὑπὸ συμμοριῶν ὠργανωμένων ὑπὸ τῶν τουρκικῶν ᾿Αρχῶν. Σφαγαί, λεηλασίαι, πυρπολήσεις οἰκημάτων, βεβηλώσεις ναῶν, μὲ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν κακούργων αὐτὴν ταύτην τὴν τουρκικὴν Χωροφυλακήν, διαπράττουσαν ἀπεριγράπτους θηριωδίας. Γυναῖκες, βρέφη καὶ γέροντες ἐρρίφθησαν ζωντανοὶ εἰς φρέατα. Παρθένοι ἐβιάσθησαν, πρόκριτοι ἐσφάγησαν, οἰκίαι, καταστήματα καὶ εὐαγῆ ἱδρύματα ἐλεηλατήθησαν καὶ ἐπυρπολήθησαν καὶ ἱεροὶ ναοὶ ἐβεβηλώθησαν. (Ἴδε Κ. Τριανταφύλλου, ἔνθ᾽ ἀνωτέρω, σελ. 68.) Εἰς μάτην ἀπηύθυνε τηλεγραφήματα διαμαρτυρίας τὸ ἡμέτερον Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Εἰς ἐμπαιγμὸν τῶν θυμάτων, ἐνῷ ἐδίδοντο ὑποσχέσεις προστασίας τῶν ἀδίκως καὶ ἀναιτίως διωκομένων, αἱ τουρκικαὶ ᾿Αρχαὶ ὠργάνωνον τοὺς ἐξοντωτικούς διωγμούς κατὰ διαταγὴν αὐτοῦ τούτου τοῦ ἀπαισίας μνήμης ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν Ταλαὰτ (ἴδε Γ. Βεντήρη: Ἡ Ἑλλάς, 1910-1922, τ. Α΄, σελ. 214).

Οἱ Τοῦρκοι ἐξεμεταλλεύθησαν τὴν ἰδέαν τῆς ἀνταλλαγῆς καί, ὡς γράφει ὁ ἱστορικός Π. Καρολίδης, ἐκάλυψαν διὰ τὸ 1914 τοὺς διωγμοὺς μὲ τὴν δικαιολογίαν ὅτι ἐκτελοῦν μονομερῶς τὴν συνθήκην τῆς ἀνταλλαγῆς μὲ τὴν Ἑλλάδα. Τὴν ἀνταλλαγὴν τοῦ 1914 ἐπηκολούθησεν ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης. Πρόκειται περὶ τόσον ἀνατριχιαστικῆς, ἀποτροπαίας καὶ ἐγκληματικῆς πράξεως, ὥστε καὶ αὐτοὶ οἱ ἐμπνευσταὶ καὶ δημιουργοί της νὰ αἰσχύνωνται διὰ τὸ ἀνοσιούργημά των. Ὁ Ἰταλὸς Σφόρτσα εἰς τὴν διάσκεψιν ὑπεκρίθη ὅτι τὸν ἐνοχλεῖ ἡ ἀδικία τοῦ μέτρου. Ὁ λόρδος Κῶρζον, ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Μεγ. Βρεττανίας, ὡμολόγησεν ὅτι πρόκειται περὶ κακίστης καὶ αἰσχρᾶς λύσεως, διὰ τὴν ὁποίαν ὁ κόσμος θὰ ὑποστῇ βαρεῖαν κατὰ τὰ προσεχῆ ἑκατὸν ἔτη ἐπίδρασιν. Ὁ ᾿Αμερικανὸς γερουσιαστὴς Κίγκ, ἐν ἔτει 1927, κατεφέρθη κατὰ τῆς ἐν λόγῳ συνθήκης, τὴν ὁποίαν ἐχαρακτήρισεν ὡς ἀνήθικον. Ὁ Μ. Θεοτοκᾶς, αὐτόπτης τῶν γεγονότων ἐν Λωζάννῃ, ὡς εὑρισκόμενος παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Ἑλληνικῆς ᾿Αντιπροσωπείας, ἐκθέτει τὰ πράγματα μετὰ λιτότητος ἀνταξίας τῆς τραγικῆς θέσεώς μας:

• «Ο Βενιζέλος ἀπησχολήθη, ὅσον δι’ οὐδὲν ἄλλο, διὰ τὸ ζήτημα τῆς ἀνταλλαγῆς τῶν πληθυσμῶν. Προσεπάθησε διὰ παντὸς τρόπου νὰ ἐπιτύχη τὴν παλινόστησιν τῶν προσφύγων, ἀλλὰ δὲν τὸ κατώρθωσε, τῆς Εὐρώπης οὐδὲν ἐνδιαφέρον ἐπιδεικνυούσης. Καὶ ἔπειτα ἀπὸ ἡμερῶν ἀμφιταλάντευσιν, ἔλαβε τὴν ὁριστικὴν ἀπόφασίν του διὰ τὴν ὑποχρεωτικὴν ἀμοιβαίαν ἀνταλλαγήν, ὅπως ἐζήτει ἀνενδότως ἡ Τουρκία. Πᾶσαι αἱ ξέναι ἀντιπροσωπεῖαι ἐθεώρουν ὅτι ἦτο αὐτόχρημα οὐτοπία ἡ ἐπάνοδος τῶν χριστιανῶν εἰς Τουρκίαν καὶ ἡ ἐξασφάλισις τῆς ζωῆς καὶ περιουσίας αὐτῶν. Ὁ ἐντεταλμένος τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν διὰ τὴν περίθαλψιν προσφύγων ᾿Αρμενίων, Ρώσων (ἀντικομμουνιστῶν), Ἑλλήνων, γνωστὸς Νορβηγὸς ἐξερευνητὴς Νάνσεν ἀνέπτυξε τὴν εἰσήγησίν του καὶ ὁ προεδρεύων τῆς διασκέψεως λόρδος Κῶρζον ἀπεφάνθη, ὅτι τὸ μέτρον τῆς ὑποχρεωτικῆς ἀνταλλαγῆς, μισητὸν αὐτὸ καθ’ ἑαυτό, εἶναι ἀτυχῶς τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν γνώμην πάντων τῶν ἁρμοδίων κύκλων, ἐνδείκνυται εἰς τὴν προκειμένην ἀνώμαλον κατάστασιν». Καὶ ἐπιλέγει:
• «Ἡ ὑποχωρητικότης τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἔφθασεν, ὡς γνωστόν, μέχρι τοῦ σημείου τῆς ἀποδοχῆς τῆς καταργήσεως πάντων τῶν δικαιωμάτων καὶ προνομιῶν, τὰς ὁποίας εἶχον οἱ ξένοι ἐν Τουρκίᾳ, καίτοι ἐγνώριζον ὅτι διὰ τῆς καταργήσεως ταύτης καθίσταται ἀδύνατος ἡ ἐν αὐτῇ παραμονὴ τῶν ξένων.» (Ιδε Κώστα Ν. Τριανταφύλλου, ἔνθ᾽ ἀνωτέρω, σελ. 80.)

• Τὸ 1927 ὁ Βενιζέλος ἀφηγήθη εἰς τὸν Δ. Βακᾶν πῶς ἔβλεπε μίαν ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν καὶ τὴν προτεραίαν ἀκόμη τῆς καταστροφῆς, ἀνταλλαγὴν διὰ συνθήκης καὶ ὑπὸ προστασίαν στρατοῦ. Διὰ τὴν ἀναγκαστικὴν πάντως τῆς Λωζάννης ἔγραψεν εὐθὺς μετ᾿ αὐτὴν εἰς τὴν ἐν ᾿Αθήναις ἐκδιδομένην ἐφημ. «Ελεύθερον Βήμα» τῆς 16 Ἰανουαρίου 1923:
• «Τὸ αἶσχος τοῦτο δὲν θὰ βαρύνῃ ἡμᾶς, οἵτινες ὑποκύπτομεν εἰς τὴν σκληρὰν ἀνάγκην, εἰς ἣν καὶ Θεοὶ πείθονται, ἀλλὰ τὸν σημερινὸν πολιτισμόν, ὅστις εἶναι ἀνίκανος νὰ τὸ προλάβη.» Ἐφ’ ὅσον οἱ Σύμμαχοι εἶχον, δυνάμει τῆς ἀνακωχῆς τοῦ Μούδρου (31 Οκτωβρ. 1918), τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσουν τὴν παράδοσιν τοῦ τουρκικοῦ πολεμικοῦ ὑλικοῦ καί, καταλαμβάνοντες τοὺς διαφόρους κόμβους συγκοινωνιῶν, νὰ καταστήσουν ἀδύνατον πᾶσαν στρατιωτικὴν ἀναδιοργάνωσιν, δὲν ἐπελήφθησαν ὅμως τῆς εὐκαιρίας, ἄφησαν δέ, ὑπὸ τὰ ὄμματα καὶ τῇ ἀνοχῇ των, νὰ διαφύγῃ ὁλόκληρον τὸ πολεμικὸν ὑλικὸν τῆς σουλτανικῆς Τουρκίας πρὸς τὸν Κεμάλ, τὸν ὁποῖον ἀναφανδὸν πλέον ἐνίσχυον καὶ οἱ Ρῶσοι μετὰ τὴν ἐπικράτησιν τοῦ κομμουνισμοῦ, ἑπόμενον ἦτο νὰ καταστῶσι τὰ πράγματα ἀθεράπευτα, τοσούτῳ μᾶλλον καθόσον, ἐνῷ εἰς τὸν ἐχθρὸν παρείχετο ἡ εὐκαιρία νὰ παρασκευάζεται καὶ νὰ διοργανοῦται, εἰς τὸν ἑλληνικὸν στρατὸν ἡ Διάσκεψις τῶν Συμμάχων ἠρνεῖτο ἐπιμόνως τὸ δικαίωμα νὰ διαβῇ τὴν καθορισθεῖσαν γραμμήν, διὰ νὰ διαλύσῃ ἐν τῇ γενέσει των τὰς συγκεντρώσεις τοῦ ἐχθροῦ. (…)

Οἱ ὑποτιθέμενοι σύμμαχοι, Γάλλοι καὶ Ἰταλοί, τὸν μὲν Κεμὰλ παντοιοτρόπως συνέδραμον, ἡμᾶς δὲ συστηματικῶς ὑπενόμευον! Ὑπὸ τὰς συνθήκας δὲ αὐτὰς οὐδόλως ἐκπλήσσεταί τις περὶ τοῦ πῶς ἡ ἡττημένη Τουρκία τοῦ 1918 συμπαρακάθηται μετὰ τῶν νικητῶν τὸ 1923 εἰς τὴν Διάσκεψιν τῆς Λωζάννης, ἐπιβάλλει ἀπανθρώπους ὅρους καὶ ἐπιτυγχάνει μάλιστα τὴν πρότασιν τοῦ ἐκπροσώπου της Ἰσμὲτ Πασᾶ, ὅστις εἶπεν ὅτι ἡ Τουρκία θέλει ὁπωσδήποτε νὰ καθαρισθῇ ἀπὸ τὸ ξένον στοιχεῖον καὶ ὅτι αὐτὸ ἦτο τὸ δίδαγμα τοῦ αἰῶνος ! Οὕτως ἐφθάσαμεν εἰς τὴν ὑποχρεωτικὴν ἀνταλλαγὴν πληθυσμῶν, ἥτις ἀνταλλαγὴ ἔτυχε τῆς τιμῆς νὰ ἐπικυρωθῇ διὰ συμβάσεως διεθνοῦς δικαίου, μάλιστα δὲ διεθνοῦς διασκέψεως τόσον εὐρείας, ὡς ἡ τοιαύτη τῆς Λωζάννης. (…)

Πέραν τῶν ἀνωτέρω, διέβρωσεν ἡ Σοβιετικὴ Ρωσία τὸ μέτωπον διὰ τοῦ Κ.Κ.Ε., διότι ἤδη ἀπὸ τῆς 28 Ἰουλίου 1919 ὁ Ἐλευθ. Βενιζέλος διαμαρτύρεται πρὸς τὸν Ρέπουλην διὰ τὰ δημοσιεύματα τῆς ἐφημ. «Ριζοσπάστης», κατὰ τὰ ὁποῖα αἱ θυσίαι τῆς Μ. ᾿Ασίας εἶναι μάταιαι (ἴδε Δ. Βακᾶ: Μεγάλη Ἑλλάς, ὁ Ἐλευθ. Βενιζέλος ὡς πολεμικὸς ἡγέτης, σελ. 203), ὅτι δῆθεν ἐπολεμούσαμεν διὰ τὰ ἀγγλικὰ μόνον συμφέροντα καὶ ὅτι τὸ μέτωπον θὰ διαρραγῇ ὁπωσδήποτε. Ἔκαμε δηλαδὴ πᾶν ὅ,τι ἠδύνατο ἡ Σοβιετική Ρωσία, διὰ νὰ ὑποβοηθήσῃ καὶ ὑπεβοήθησε τὸν Κεμὰλ εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος. Ἦτο ἡ πρώτη φορά, κατὰ τὴν ὁποίαν, εἰς τὴν μακραίωνα ἱστορίαν τῆς Ρωσίας, δὲν ἦτο αὕτη ἀντίπαλος τῆς Τουρκίας καί, ἀτυχῶς, ἡ πολιτικὴ αὕτη ἀπέβη καταστρεπτικὴ διὰ τὴν τύχην τοῦ πέραν τοῦ Αἰγαίου Ἑλληνισμοῦ. (…)

Ἡ Γαλλία ἠκολούθει ἀνέκαθεν φιλοτουρκικὴν πολιτικήν, ἐκ τῆς ὁποίας ἀπεμακρύνθη μόνον κατὰ τὰ ἔτη 1914 – 1918. Εἶχε συμφέροντα εἰς τὴν Μ. ᾿Ασίαν καὶ ἐκ τῆς ἀλληλουχίας τῶν γεγονότων συνάγεται σαφῶς, ὅτι ἡ συμπεριφορά της ἔναντι τῆς Ἑλλάδος καὶ ἡ λιποταξία της ἀπὸ τὴν συμμαχικὴν παράταξιν εἶχεν ἑτοιμασθῆ καὶ ἀποφασισθῆ πρὸ πολλοῦ. Εὐθὺς μετὰ τὴν ἀνακωχὴν τοῦ Μούδρου (31 Οκτωβρ. 1918), διὰ τῆς ὁποίας ἐτερματίζετο ὁ πόλεμος τῶν Συμμάχων μετὰ τῆς Τουρκίας, ἐπανῆλθεν ἡ Γαλλία μετὰ φανατισμοῦ εἰς τὰς προαιωνίους τουρκικὰς παραδόσεις της καὶ κατέστη ἡ πολεμικωτάτη πρὸς τὴν Ἑλλάδα ἐν τῇ Μικρασιατικῇ ἐκστρατείᾳ δύναμις (ἴδε Π. Καρολίδου: Συμπλήρωμα, σελ. 318).

Τὸν Δεκέμβριον 1919 συναντῶνται οἱ Γάλλοι μὲ τὸν Κεμάλ. Τὴν 5/18 Σεπτεμβρίου 1920 ἐκκενώνουν τὴν Συρίαν (ἴδε Κων. Ν. Τριανταφύλλου, ἐνθ᾽ ἀνωτέρω, σελ. 116, 119 καὶ 120). Τὴν 2/15 Μαΐου 1919 γίνεται, τῇ παροτρύνσει τῶν Συμμάχων, ἡ ἀπόβασίς μας εἰς Σμύρνην καὶ ἡ κατοχή μας εἰς Μ. ᾿Ασίαν, τὴν ὁποίαν ὑπονομεύουν ποικιλοτρόπως. Τὴν 7/20 Οκτωβρίου 1921 συνάπτουν ἰδιαιτέραν συνθήκην μετὰ τοῦ Κεμάλ, ἀποχωροῦν ἐκ Κιλικίας καὶ ἐφοδιάζουν τοὺς Τούρκους μὲ ἀεροπλάνα, 100.000 τυφέκια καὶ παντοειδὲς ἄλλο πολεμικὸν ὑλικόν. Εἶναι ἡ ἰδιότυπος γαλλικὴ νοοτροπία, τῆς ὁποίας τὰς μεταπτώσεις, τὰς παλιμβουλίας καὶ τὴν ὑφὴν οἱ ἐξ ἠθικῶν κανόνων αὐτοδεσμευόμενοι ἄνθρωποι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐννοήσουν. Κατὰ τὸν Λόυδ Τζὼρτζ (τότε “Αγγλον πρωθυπουργόν), ἡ λιποταξία τῶν Γάλλων ἀπὸ τὴν συμμαχικὴν παράταξιν εἶχεν ἑτοιμασθῆ καὶ ἀποφασισθῆ ἀπὸ καιροῦ. Τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1919 ἔλαβε χώραν ἡ συνάντησίς των μετὰ τοῦ Κεμὰλ καὶ ἐπηκολούθησεν ἡ συνθηκολόγησίς τωτων μετὰ τοῦ ἐχθροῦ, τὸν ὁποῖον οὕτως ἀνεκούφισαν ἀπὸ τὸ μέτωπον ᾿Αρμενίας – Συρίας καὶ παρέσχον εἰς αὐτὸν τὴν δυνατότητα νὰ συγκεντρώσῃ ὅλας του τὰς δυνάμεις κατὰ τῶν Ἑλλήνων. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ ἐκ τῆς συμπεριφορᾶς τῶν Γάλλων ἔκπληξις, ὥστε ἔφθασε τὸ 1921 ὁ λόρδος Κῶρζον (ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς ᾿Αγγλίας) νὰ δακρύσῃ ἀπὸ συγκίνησιν διὰ τὴν προδοσίαν των ἐπὶ τοῦ Μικρασιατικοῦ, ὁ δὲ Κ. Ζαβιτσιάνος, εἰς τὸ βαρυσήμαντον σύγγραμμά του «Αἱ ἀναμνήσεις μου ἐκ τῆς ἱστορικῆς διαφωνίας Βασιλέως Κωνσταντίνου καὶ Ἐλ. Βενιζέλου ὅπως τὰς ἔζησα» (τόμ. Β΄, σελ. 103), γράφει: «Δὲν γνωρίζω ἂν ἡ παγκόσμιος διπλωματικὴ ἱστορία ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ βρωμερωτέραν μαύρην σελίδα διὰ τὴν Γαλλίαν.» ᾿Αλλ’ οἱ Γάλλοι δὲν ἠρκέσθησαν εἰς τὴν πολεμικήν των ἐναντίον ἡμῶν ἐν Μικρᾷ ᾿Ασίᾳ, μᾶς ἐπολέμησαν καὶ εἰς τὴν Διάσκεψιν τῆς Λωζάννης, ἀδιαφοροῦντες ἂν εἶχον πρὸ αὐτῶν τὸ πρόσωπον τοῦ Ἐλευθ. Βενιζέλου. (Ἴδε ᾿Απ. ᾿Αλεξανδρῆ: Πολιτικαὶ ἀναμνήσεις, Πάτραι 1947, σελ. 79 ἑπ.). Καὶ ὡς νὰ μὴ ἤρκει ἡ τοιαύτη ἀνέντιμος συμπεριφορά των ἔναντι συμμάχου χώρας, προσέφυγον καὶ εἰς τὴν συκοφαντίαν. Ἔφθασαν εἰς τοιοῦτον σημεῖον ἠθικῆς καταπτώσεως, πωρώσεως καὶ ἀναισχυντίας, ὥστε νὰ ἰσχυρισθοῦν ὅτι τὴν Σμύρνην ἐπυρπόλησαν οἱ Ἕλληνες ! Ἐκθέτων ὁ τότε ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ᾿Ανδρ. Μιχαλακόπουλος, κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 31 Μαρτίου 1924, ἐνώπιον τῆς Δ’ Συντ. Συνελεύσεως (ἴδε Πρακτικὰ Βουλῆς, σελ. 179), τὰς δυσχερείας τῆς Ἑλληνικῆς ᾿Αντιπροσωπείας (τῆς ὁποίας ἡγεῖτο ὁ Ἐλ. Βενιζέλος), ἐτόνισεν ὅτι συνήντησε τὴν σχεδὸν ἀπροκάλυπτον ἐχθρότητα φίλων ἡμῶν παλαιῶν καὶ συμμάχων. Εἰς τὴν Γαλλικὴν Βουλήν, εἶπε, μόνον εἷς βουλευτὴς ἠγέρθη, διὰ νὰ βεβαιώσῃ ὅτι οἱ Ἕλληνες δὲν ἦσαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπυρπόλησαν τὴν Σμύρνην, καὶ δὴ τὴν ἑλληνικὴν συνοικίαν αὐτῆς. Καὶ τοῦ ἑνὸς τούτου Γάλλου βουλευτοῦ ἡ φωνή, ἐπιλέγει, κατεπνίγετο διὰ βοῆς! ᾿Αλλ’ ἐξ ἐπισήμων κειμένων ἀποδεικνύεται, ὅτι οἱ Γάλλοι καὶ πρὸ τῆς 1 Νοεμβρίου 1920 μᾶς ἀντεμάχοντο. Τὴν 25 Φεβρουαρίου 1920 τηλεγραφεῖ ὁ Βενιζέλος ἐκ Λονδίνου: «Συνήντησα τὸν Γάλλον Πρωθυπουργόν, ὃν εὗρον ἀδιάλλακτον. Ἐπεκαλεῖτο ἐπιχειρήματα ὅλως διόλου ἀβάσιμα, ὧν τὸ κυριώτερον ἦτο, ὅτι ἔπρεπε νὰ καταστρώσωμεν ὅρους εἰρήνης δυναμένους νὰ γίνωσιν ἀποδεκτοὶ ὑπὸ τῆς Τουρκίας, διότι ἡ Γαλλία δὲν εἶναι διατεθειμένη νὰ ἀρχίσῃ πάλιν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας.» Ἕτερον τηλεγράφημα τοῦ Βενιζέλου ὑπὸ ἡμερομηνίαν 26 Μαρτίου 1920: «Αἱ διαθέσεις τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὴν Ἑλλάδα καθίστανται ὁ λονὲν πλέον ἀνησυχητίκ αί. Κατόπιν μιᾶς ἐκθέσεως τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει συμμάχων Αρμοστῶν, οἵτινες θεωροῦσιν ὅτι οἱ ὅροι τῆς εἰρήνης εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπιβληθῶσιν εἰς τὴν Τουρκίαν, ὁ Γάλλος Πρωθυπουργὸς προέτεινε τὴν ἀναθεώρησιν τῶν ἀποφάσεων τοῦ ᾿Ανωτάτου Συμβουλίου. Ἡ πρότασις αὕτη ἀπερρίφθη ὑπὸ τῶν Ἄγγλων. ᾿Αλλὰ διατρέχομεν τὸν κίνδυνον καθ᾽ ὅλην τὴν διάρκειαν τῶν διαπραγματεύσεων νὰ βλέπωμεν τὴν Γαλλίαν δρῶσαν κατὰ τῶν συμφερόντων μας, διότι ὁ σημερινὸς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑφίσταται τὴν ἐπίδρασιν τῶν οἰκονομικῶν κύκλων». ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Ἕλλην ἐν Παρισίοις πρεσβευτὴς Ρωμανὸς ἔγραφεν ἀπὸ 25 Μαρτίου 1920, κατόπιν συνεντεύξεώς του μετὰ τοῦ προέδρου τῆς γαλλικῆς Κυβερνήσεως, πρὸς τὸν τότε ἐν Λονδίνῳ εὑρισκόμενον πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος Βενιζέλον: «Δὲν δύναμαι – μοὶ ἐδήλωσεν ὁ κ. Μιλερὰν – νὰ ἀφήσω νὰ παρασυρθῶ ἀπὸ τὴν φιλίαν μου πρὸς τὴν Ἑλλάδα μέχρι τοῦ σημείου νὰ θέσω ἐν κινδύνῳ τὰ γαλλικὰ συμφέροντα.» Τὴν αὐτὴν δὲ ἡμέραν (25 Μαρτ. 1920) ἔγραφε πάλιν ὁ Ρωμανὸς πρὸς τὸν Βενιζέλον, ὅτι ὁ x. Paléologue, γενικὸς γραμματεὺς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας, ἐδήλωσε πρὸς αὐτὸν τὰ ἑξῆς: «Ἡ Γαλλία εἶναι δύναμις Μουσουλμανικὴ καὶ δὲν δύναται νὰ διατρέξῃ κινδύνους διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν ὑποδούλων πληθυσμῶν. Ὁ κ. Λόϋδ Τζώρτζ ἀκολουθεῖ μίαν πολιτικήν, ἣν δὲν ἔχει τὰ μέσα νὰ ἐπιβάλῃ, δεδομένου ὅτι δὲν ἔχει ἐπαρκεῖς στρατιωτικὰς δυνάμεις ἐν ᾿Ανατολῇ. Ἴσως ἐντὸς 15ημέρου ἀλλάξῃ γνώμην. Ὁ κ. Βενιζέλος δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἀγνοήσῃ τὰς ἀνάγκας τῶν πραγμάτων, αἵτινες ὑποχρεοῦσι τὴν Γαλλίαν νὰ ἔχῃ ἄλλην γνώμην ἀπὸ τὸν κ. Λόϋδ Τζώρτζ, ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἐν Τουρκίᾳ πράγματα.» Συνάγεται λοιπὸν σαφῶς ἐκ τῶν ἀνωτέρω, ὅτι ἡ γαλλική ἔναντι ἡμῶν συμπεριφορὰ ὑπηγορεύθη ἐκ τῶν ἐν τῇ Μικρᾷ ᾿Ασία συμφερόντων τῆς Γαλλίας καὶ οὐχὶ βεβαίως ἐκ τῶν ἐκλογῶν τῆς 1.11.1920. (…)

Εἰς τὴν Μικρὰν ᾿Ασίαν δὲν ἡττήθημεν. Ἠτυχήσαμεν. Αἱ ἐκεῖ ἔνοπλοι δυνάμεις τῆς Ἑλλάδος κατέπληξαν σύμπαντα τὸν κόσμον καὶ πρὸ παντὸς τοὺς Συμμάχους. Ὁ ἀπαράμιλλος ἡρωϊ σμὸς τοῦ στρατοῦ μας, ἡ ἀντοχὴ καὶ ἡ ἀδάμαστος ἐπιθετική του δύναμις ἔκαμψαν ἐπανειλημμένως τὴν ἀντίστασιν πολυαριθμοτέρων Τούρκων, καίτοι οὗτοι ἐνισχύοντο ἤδη ὑπὸ Ρώσων, Γάλλων καὶ Ἰταλῶν, ἐμάχοντο δὲ εἰς θέσεις ὀχυρωτάτας διὰ νὰ προστατεύσουν τὴν πατρίδα των. Μνημεῖον δόξης τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς ἀποκαλεῖ τοὺς εἰς Μικρὰν ᾿Ασίαν ἀγῶνας τοῦ στρατοῦ μας ὁ τότε πρωθυπουργὸς τῆς ᾿Αγγλίας Λόϋδ Τζώρτζ τὴν 5 Αὐγούστου 1922 καὶ σημειώνει εἰς τὰ ᾿Απομνημονεύματά του: «Οὐδεὶς ἄλλος στρατὸς θὰ ἠδύνατο νὰ προχωρήσῃ τόσον πολύ, ὅσον ἐπροχώρησαν οἱ Ἕλληνες.» Ἦτο ἡ Μικρασιατικὴ ἐκστρατεία μία ἀληθὴς ἐποποιΐα. (…)

Οὐσιαστικῶς ἡ συμμαχία διεσπάσθη ἀπὸ τῆς μπολσεβικοποιήσεως τῆς Ρωσίας, ὅτε αὕτη ἔπαυσε νὰ εἶναι σύμμαχος καὶ ἐμφανῶς πλέον ἐνίσχυε τὸν Κεμάλ. Παρέμειναν συμπαραστάται μας μόνον οἱ Ἄγγλοι, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ τελικῶς μόνον ἠθικὴν συνδρομὴν παρεῖχον. Ἐστερήθημεν, πολὺ πρὸ τῶν ἐκλογῶν τοῦ Νοεμβρίου 1920, οἱασδήποτε συνδρομῆς τῶν Συμμάχων. Αἱ ἀμερικανικαὶ πιστώσεις ἐσταμάτησαν ἀπὸ τοῦ Μαρτίου τοῦ 1919, ὁπότε καὶ διεσπάσθη ἡ μεταξύ τῶν Συμμάχων ἀλληλεγγύη. (Ἴδε Στ. Ι. Κωστοπούλου: Τὰ διασυμμαχικὰ χρέη καὶ ὁ ρόλος τῆς ᾿Αμερικῆς, ᾿Αθῆναι 1928, σελ. 16.) Οὕτως εὑρέθημεν ἀπομεμονωμένοι, ἄνευ συμμάχων, ἄνευ χρημάτων, ἄνευ ὅπλων εἰς τὴν Μικρὰν ᾿Ασίαν, εἰς μίαν ὑπεράνθρωπον προσπάθειαν, ἐν μέσῳ ἀχανῶν ἐκτάσεων, ἀπείρων δυσχερειῶν καὶ συμπαγοῦς ἐχθρικοῦ πληθυσμοῦ. (…)

Ἡ ἀποχώρησις τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐκ Μικρᾶς ᾿Ασίας θὰ ἐσήμαινε καὶ ἐσήμανε τὴν ἀπαρχὴν σφαγῶν, δηώσεων καὶ ἀνηκούστων ἐγκλημάτων εἰς βάρος τῶν ὑποδούλων ἀδελφῶν μας τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ, οἵτινες ἤνοιξαν τὰς ἀγκάλας διὰ νὰ ὑποδεχθοῦν τὸν ἑλληνικὸν στρατόν, ὑπηρέτησαν εἰς τὰς τάξεις του καὶ ἐχαιρέτισαν μὲ ἄκρατον ἐνθουσιασμὸν καὶ ἴσως μὲ ὑπερηφάνειαν τὴν νέαν ἐποχὴν τῆς ἐλευθερίας. Ἦλθεν ὅμως ἡ μοιραία ὥρα τῆς ἀναδιπλώσεως καὶ ὁ ἑλληνικὸς στρατός, ὅστις ἀπεβιβάζετο τὴν 2 Μαΐου 1919 εἰς Σμύρνην ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ θρυλικοῦ θωρηκτοῦ «᾿Αβέρωφ» ὡς καὶ μονάδων τοῦ βρεττανικοῦ στόλου καὶ ἐπεξέτεινε τὴν κατοχήν του μέχρι τῶν ἐκβολῶν τοῦ ποταμοῦ Σαγγαρίου, Νικομηδείας, Νικαίας, Προύσης καὶ Τημένου Θυρῶν (Οὐσὰκ) εἰς βάθος 287 χιλιομέτρων, ἐπὶ τῆς χερσονήσου τῆς Σμύρνης, ἔφθασε δὲ μέχρι τῶν προθύρων τῆς ᾿Αγκύρας, μὲ κατεχομένην ἔκτασιν 122 τετρ. χιλιομ. περιλαμβάνουσαν τὸ Δορύλαιον, Σεϊντὶ Γαζὶ καὶ Συνάδας (᾿Αφιὸν Καρὰ Χισάρ), κατεδιώκετο καὶ ἐπέστρεφεν εἰς τὰ ἴδια ἀφήνων ὀπίσω του 400.000 θυμάτων! (…)

Τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα, λόγῳ τῆς ὀξύτητός του, ὡς ἐκ τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν προφύγων, ἐπὶ μίαν δεκαετίαν καὶ πλέον ἀπετέλει τὸ ἐπίκεντρον τῆς πολιτικῆς τοῦ τόπου καὶ τῆς ἐκδηλώσεως τοῦ κρατικοῦ ἐνδιαφέροντος διὰ τὴν περίθαλψιν, μετακίνησιν, προσωρινὴν ἢ ὁριστικὴν στέγασιν, ἐπαγγελματικὴν ἀστικὴν ἢ ἀγροτικὴν ἀποκατάστασιν. Παρ’ ὅλον δὲ ὅτι ἐγένοντο λάθη κατὰ τὴν ἀποκατάστασιν, ὡς ἐκ τῆς σπουδῆς μεθ᾽ ἧς ἐλάμβανε χώραν, καὶ ἐγκατεστάθησαν πρόσφυγες προερχόμενοι ἐκ παραθαλασσίων εἰς ὀρεινὰς ἀγροτικὰς περιοχὰς καὶ ἐξ ἀγροτικῶν εἰς παραθαλάσσια μέρη καὶ παρ᾽ ὅλον ὅτι ἀκόμη καὶ σήμερον ὑπάρχουν δεκάδες χιλιάδων ἀναποκαταστάτων ἀστῶν προσφύγων, ἐν τούτοις τὸ ὅλον πρόβλημα ἀντεμετωπίσθη ἐπιτυχῶς καὶ ἀναμφιβόλως ἡ ἐπιτυχὴς ἀντιμετώπισίς του ὀφείλεται εἰς τὴν κρατικὴν μέριμναν, κυρίως δὲ εἰς τὴν δραστηριότητα, τὴν δημιουργικὴν πνοὴν καὶ τὴν ἀγωνιστικὴν διάθεσιν τῶν προσφύγων, οἵτινες, ἄστεγοι, ἄποροι, ἄγνωστοι ἐν μέσῳ ἀγνώστων, ἐπάλαισαν σκληρῶς καί, παρ’ ὅλας τὰς ἐλλείψεις, ἠδυνήθησαν καὶ νὰ συμβάλουν σημαντικῶς εἰς τὴν προώθησιν τῆς ἀνασυγκροτήσεως τῆς χώρας, τονώσαντες διὰ τῶν καρπῶν τῆς ἐργασίας των τὴν ἐθνικὴν οἰκονομίαν.

Ισαάκ Λαυρεντίδης (1911-1997)

================================