Μάνες Πόντου, μνήμες, Ιστορία (Χ.ν., 18-5-26)
Posted on 19 Μάι, 2026 in Δοκιμές, Κείμενα | 0 comments
ΜΑΝΕΣ, ΜΝΗΜΕΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ …
https://www.haniotika-nea.gr/category/monimes-stiles/peridiavazontas/
- «Ο αγώνας του ανθρώπου ενάντια στην εξουσία είναι αγώνας της μνήμης ενάντια στη λήθη» [Μίλαν Κούντερα (1929-2023), «Το Βιβλίο του Γέλιου και της Λήθης», 1979]
…ΕΡΧΟΝΤΑΙ στ΄ αυτιά μου γλυκύτατοι ψίθυροί σου. Λέω πως προσπαθείς να μου μιλήσεις από ε κ ε ί που βρίσκεσαι. Σε νιώθω στις σελίδες των βιβλίων μου, κρυμμένη πίσω απ΄τις κουρτίνες στο πρώτο ανοιξιάτικο σάλεμα, στο φτεροκόπημα των περιστεριών, στα αναστατωμένα όνειρά μου. Άλλοτε πάλι, γίνεσαι πνοή του χρόνου που διαπερνά τα κλαδιά της γέρικης καρυδιάς μας στο χωριό και φτάνεις μέχρις εδώ χαϊδεύοντάς με τρυφερά.
Α! ΡΕ ΜΑΝΑ! Με καλείς πάντα με εκείνο το αργόσυρτο, «Σταύρη-η-η-η…!», που για μένα, αιώνιο παιδί, σήμαινε να είμαι σιμά σου· όπου κι αν ήμουν, όπου κι αν ήσουν… Κι εκείνο το γεμάτο παράπονο, «Έκιτι, γιάβρουμ!…»; Μ΄αυτο το δίλεκτό σου έδινες νόημα στην πολύπαθη ζωή σου συνοψίζοντας βάσανα, κατατρεγμούς, καημούς, αδικοσκοτωμούς… Η αχώ τού «Καημένο μου, παιδί!» με συγκλονίζει… Αναποδογύρισαν όλα πολλές φορές στα μικράτα σου: τσέτες, τσανταρμάδες, Κεμάλ και Τοπάλ Οσμάν να σκοτώνουν αλύπητα στον Πόντο, Τάγματα Εργασίας (Amele Taburları), αντάρτικο στο βουνό με προσδοκίες, ατέλειωτες νυχτερινές πορείες προς τη Μεγάλη Πατρίδα-την Ελλάδα. Ένα ταξίδι, «πορπατηχτά», όπως μού’ λεγες, από τη Μπάφρα του Πόντου στη Βηρυτό, στα 1923· κι από εκεί, με σαπιοκάραβα στον Πειραιά, έπειτα εγκατάσταση στη Μακεδονία στα τουρκοχώρια της ανορθόδοξης “υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών” του Ελ. Βενιζέλου. Και πριν προλάβεις να ανασάνεις, να πάλι ο πόλεμος (1)…
ΑΠ’ ΤΗ ζεστή λαλιά σου, αυτό που με περιβάλλει -αύρα και θυμίαμα- είναι το τραγούδι σου. Που, στα ποντιακά ή τα «καραμανλίδικα»,* μίλαγε για ανεκπλήρωτα όνειρα, αγάπες, χυμένο «γαίμα», αγίους του Πόντου. Σε θυμάμαι στη Βάθη-Κιλκίς να τραγουδάς την ώρα που κατακαλόκαιρο «τιζεύαμε» (περνούσαμε) τα καπνά: λίγο φαί, λίγο νερό από τη στάμνα και δουλειά, πολλή δουλειά με τις χοντρές μεταλλικές βελόνες. «Πασταλιάζαμε» (μικροστίβαγμα) τα καπνά, τα περνάγαμε σε σπάγκους, τα βάζαμε σε «βαγόνια» (ξύλινες ηλιοαπλώστρες). Πάντα με το τραγούδι σου, πάντα με το φόβο μη βραχούν κι αχρηστευθούν με τα καλοκαιρινά μπουρίνια του άστατου μακεδονίτικου καιρού…
ΛΑΤΡΕΥΑ το συναξάρι του «Αη-Αλέξη», του Ανθρώπου του Θεού. Το μόνο που κατάφερα να ηχογραφήσω, έστω και λίγο. Κάθε φορά που έπιανες τον πικραμένο βίο του πεισματάρη εκείνου Αγίου που άντεξε τα πάντα αρνούμενος τα πάντα, βυθιζόμουν μαζί σου στις έννοιες πίστη, αγάπη, καρτερικότητα· τι Θεός, τι θάνατος, τι ζωή. Αν και αγράμματη, γνώριζες απ’έξω όσα σου τραγούδαγε η γιαγιά Παρθένα. Αχ! Εκείνα τα λυπημένα τραγούδια για τις παλιές πατρίδες, Μπάφρα, Σινώπη, Σαμσούντα, Τραπεζούντα… Αυτό ήταν το μεγαλείο σου! Τα ελληνικά σου ήταν σπασμένα, όμως ο ήχος της φωνής σου είχε έναν πλούτο ηχητικών χρωμάτων. Οι συσπάσεις του προσώπου σου, με μια πολλαπλασιαστική θεατρικότητα, τα έλεγαν όλα. Τι νόημα θα είχαν οι λέξεις; (2)
ΝΑΙ, ΜΑΝΑ! Τα πρόσωπα «φεύγουν», μα έρχονται και ξανάρχονται στη μνήμη, σαν παλίρροια. Στους δίσεκτους πανδημικούς και, ανοήτων πολέμων, καιρούς, δικαιώνεσαι για όσα πάσχιζες να χωρέσεις στην ψυχή μου… Μαυροντυμένη, μαυρομαντιλούσα, σε ρώταγα επίμονα για κείνο το αδελφοκτόνο μακελειό των χρόνων 1946-1949 στα μέρη μας. Μα, τι σόι Έλληνες ήταν οι “κόκκινοι”, που για το τίποτε έκαιγαν και σκότωναν; Η ιστορία, έλεγες, θα τα φανερώσει κάποτε όλα! Ναι, αλλά την «Ιστορία» τη γράφουν και την ξαναγράφουν οι κυρίαρχες ιδεολογικά τάξεις: αυτοί που εξουσιάζουν το τώρα εξουσιάζουν και το χθες παρουσιάζοντάς το μάλιστα, όπως τους βολεύει! Και κυρίαρχη «εξουσιαστική» τάξη στην Ελλάδα, εδώ και δεκαετίες. είναι η λεγόμενη «αριστερή διανόηση» με τις ευλογίες όλων των μεταπολιτευτικών φοβικών κυβερνήσεων.
ΝΑΙ, ΜΑΝΑ! Μπορεί μνήμη και ιστορία να αναφέρονται στο ίδιο παρελθόν, όμως ποτέ δεν έχουν τους ίδιους στόχους: άλλα κρατά η μνήμη των ανθρώπων που βίωσαν όπως εμείς τα φοβερά γεγονότα, άλλα προβάλλουν οι ιστορικοί. Κι όπως λέγεται, «ο Θεός δεν αλλάζει το παρελθόν, όμως το αλλάζουν οι… ιστορικοί!» Αν μερικές φορές μνήμη και βιωματική ιστορία συναντηθούν, είναι τυχεροί οι αναγνώστες· γιατί μόνο τότε μαθαίνουν ακριβώς πώς έγιναν τα γεγονότα. Το παρελθόν δεν πηγάζει από υποθέσεις, δεν προκύπτει από «διατεταγμένη» κατά το δοκούν γραφή, όπως συμβαίνει σήμερα με το ΚΚΕ: πηγάζει από αληθινά βιώματα και μαρτυρίες (ντοκουμέντα) που επί τούτου «έγκυροι» μελετητές, παρουσιαστές ή «λογοτέχνες» αποσιωπούν όταν δεν ταιριάζουν με την «αλήθεια» του κόμματος!
… ΚΑΙ ΧΘΕΣ των Ψυχών (…) ήσουν πλάι μου στην εκκλησιά των Αγίων Αναργύρων. Δεν μπόρεσα, δεν πρόλαβα, δεν το αξιώθηκα να κλείσω τα μάτια σου! Το έπραξαν η αδελφή μου η Σεβαστή, η Κίτσα η νύφη μας, τα εγγόνια- ο Σάββας κι ο Γιώργος, τα ανίψια σου. Αναθιβάνω όμως κάποιες πικρές κουβέντες σου:
-Δεν θα λυτρωθείς ποτέ, όσο τριγυρίζεις στα λημέρια των πληγών σου·
-Αν θέλεις ήρεμη ζωή, μη κρατάς μέσα σου τις κακίες των άλλων·
-Κατανοώντας τους άλλους, κατανοείς καλύτερα τον εαυτό σου·
-Δέξου πως μπορεί και οι άλλοι να έχουν κάποιο δίκιο….
ΣΙΓΟΥΡΑ η συγχώρεση δεν αλλάζει το παρελθόν, αλλάζει όμως αυτόν που συγχωρεί. Ανέκαθεν πίστευα πως μνήμη ναι, λήθη όχι. Γιατί, όσοι δεν θέλουν να θυμούνται το παρελθόν, ξαναπέφτουν στα ίδια ή και χειρότερα γεγονότα Παλαιότερα, αυτοί που αγνοούσαν το βάρος της βαρβαρότητας του ελληνικού ανταρτοπόλεμου στον παιδικό ψυχισμό μας, με ρωτούσαν επίμονα και με θράσος, αν σε συγχώρεσα που με έβαλες στις παιδοπόλεις της “Βασιλικής Πρόνοιας”. Μα, είναι δυνατόν να ρωτούν κάτι τέτοιο, ενώ εγώ, όπως και όλα τα παιδιά των παιδοπόλεων, οφείλουμε εφόρου ζωής να ευγνωμονούμε τον ελληνικό λαό και τους εμπνευστές των παιδοπόλεων; Δεν μας σώσανε κυριολεκτικά από το θάνατο; Δεν μας κάνανε αυτό που είμαστε; Ποιος φαντάζεται σήμερα τη μεγάλη πείνα του τότε, τη φτώχεια, τη μιζέρια, το άγριο παιδομάζωμα των κόκινων, την αγραμματοσύνη των ανθρώπων, το θάνατο, αν δεν υπήρχαν εκείνες οι οάσεις- οι παιδοπόλεις;
Α! ΡΕΜΑΝΑ! Με τη βαθιά σου πίστη στο Θεό έλπιζες στο καλύτερο. Που δεν έφτασε ποτέ. Και σήμερα έχουμε ανθρωποβόρους πολέμους: πύραυλοι, αεροπλάνα, «έξυπνες» βόμβες, drones εναέρια και υποθαλάσσια, στοχευμένες δολοφονίες ηγετών, βλήματα “υψίστης ακρίβειας”, ένα χάος. Έχουμε προσφυγιά, ερείπια, ορφάνια. Λες κι όλα ξαναρχίζουν από εκεί που σταμάτησαν, πριν 80 χρόνια! (15-5-26)
================
- καραμανλίδικα: Σε τουρκική φωνητική γλωσσα (από το 1718) με ελληνικά στοιχεία, εκκλησιαστικά και λογοτεχνικά έργα (Παλαιά και Καινή Διαθήκη, “Αλέξιος, ο Άνθρωπος του Θεού”, “Η Θυσία του Αβρααμ” κ.ά., γραμμένα για τους τουρκόφωνους Ορθόδοξους χριστιανούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι Νεότουρκοι, το 1914 απαγόρευσαν ολοσχερώς την ελληνική γλώσσα.
Σημειώσεις:
-(1) Σίμος Λιανίδης, «Καλαμαριά» (Ποντιακή Εστία, 1971):
“Μαύρη κατάρα τὸ ξερίζωμα/ἀπ᾿ τῆς πατρίδας τὶς φωλιές,
τῆς προσφυγιᾶς ὁ δρόμος τραγικὸς/ κι᾿ ἀβάσταγος καημὸς καὶ θρῆνος (…).
-(2) Ελάχιστο αφιέρωμα στην πόντια μάνα μου και στην 19 Μαϊου (Ημέρα Μνήμης Γενοκτονίας Ποντιακού Ελληνισμού), η αναδημοσίευση (επικαιροποιημένου) αποσπάσματος απ’ το βιβλίο μου “Τα παιδοπολίτικα-από την απώλεια στην καταλλαγή” , Χανιά, 2023.
