Επιστροφή στην πραγματική γνώση;
Posted on 6 Μάι, 2026 in Δοκιμές, Κείμενα | 0 comments
ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΓΝΩΣΗ;
- “Σουηδική κυβέρνηση και Υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσαν την επιστροφή στο «χαρτί και το μολύβι» και στα έντυπα εγχειρίδια του σχολείου, με στόχο την καταπολέμηση της μείωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών αλλά και της έλλειψης συγκέντρωσής τους κατά τη διδασκαλία.” (https://www.theguardian.com/world/2023/sep/11/sweden-says-back-to-basics-schooling-works-on-paper)
ΟΤΑΝ αδρανεί το μυαλό, αδρανούν τα πάντα… Επινοήσεις που μας διευκολύνουν, όπως η τεχνογνωσία/τεχνολογία καθώς και η ΤΝ (ΑΙ), δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την πραγματική ενσυνείδητη πορεία προς τη γνώση. Έτσι, μετά από χρόνια “πρωτοποριακής χρήσης” των fb, laptop, iphone, διαδικτύου και διαδραστικών πινάκων στα σχολεία, επιστήμονες και παιδαγωγοί, αντιλαμβανόμενοι ότι οι σύγχρονες γενιές, εκτός του ότι έπαψαν να διαβάζουν βιβλία, είναι τρομακτικά ανορθόγραφες, φτωχές σε λεξιλόγιο και επιχειρήματα, συνιστούν την επιστροφή στο μολύβι και το χαρτί!
ΕΙΔΙΚΟΙ στη Σουηδία, με κέντρο το φημισμένο Ινστιτούτο Καρολίνσκα (Karolinska Institute), κατέληξαν κατόπιν ερευνών, στο ότι η υπερβολική ψηφιοποίηση της εκπαίδευσης φέρνει μόνο αρνητικά αποτελέσματα. Άλλο πράγμα η υπερπληροφόρηση και άλλο η γ ν ώ σ η. Η οποία γνώση, όπως μας έλεγε Γάλλος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, “είναι αυτό που μένει αφού ξεχάσουμε όλα τα άλλα!” H έννοια του ρήματος “μένει” σημαίνει αυτό που φωτίζει και εξηγεί συνειδητά οτιδήποτε συμβαίνει γύρω μας.
ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ευρήματα της παραπάνω έρευνας (που προτρέπει κι άλλες χώρες να επιστρέψουν στην έγχαρτη εκπαίδευση), για την Guardian είναι: η μείωση της Αναγνωστικής Ικανότητας (κατανόηση κειμένων) με συνέπεια τη μεγάλη πτώση στις διεθνείς επιδόσεις τους (PISA κ.λπ.). Διαπιστώθηκε ότι οι μαθητές συγκρατούν και κατανοούν καλύτερα ό,τι διδάσκονται μέσω της επαφής με το χάρτινο βιβλίο, σε αντίθεση με την ηλεκτρονική οθόνη, η οποία συχνά οδηγεί σε μια επιφανειακή “γνώση”. Επιβεβαιώθηκε επίσης, ότι η χειρόγραφη γραφή ενεργοποιεί περισσότερες περιοχές του εγκεφάλου από ό,τι η πληκτρολόγηση. Αυτή η κ ι ν α ι σ θ η τ ι κ ή εμπειρία βοηθά στην καλύτερη κωδικοποίηση της πληροφορίας στη μνήμη, όπως και στην ανάπτυξη των λεπτών κινητικών δεξιοτήτων. Εξάλλου, η παρατεταμένη χρήση οθονών αυξάνει την ψηφιακή κ ό π ω σ η και μειώνει την αυτοσυγκέντρωση. Η διάσπαση της μαθησιακής προσοχής με τα tablet, κινητά και laptop στα σχολεία, προκαλεί συνεχείς περισπασμούς της π ρ ο σ ο χ ή ς εμποδίζοντας τη «μάθηση». Οι επιστήμονες τόνισαν ακόμη ότι οι μαθητές αδυνατούν να παραμείνουν συγκεντρωμένοι σε μία ε ρ γ α σ ί α για μεγάλο χρονικό διάστημα.
ΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ αυτά έπεισαν τη σουηδική κυβέρνηση ότι, για να αντιστραφεί η εικόνα, πλην των αναγκαίων χρημάτων (100 εκατομμύρια ευρώ περίπου), απαιτείται επιστροφή στην παλιά επί αιώνες δοκιμασμένη παραδοσιακή “μάθηση” (“χαρτί και μολύβι”) στην τάξη. Στόχος δεν είναι η πλήρης κατάργηση της τεχνολογίας, αλλά η αποκατάσταση μιας ισορροπίας ανάμεσα σε ψηφιακά εργαλεία και βιβλία. Τα πρώτα θα λειτουργούν υποστηρικτικά και όχι ως κύριο μέσο διδασκαλίας!
ΣΤΗ χώρα μας, η πρόταση για «επιστροφή στην πραγματική γνώση» στα δημόσια σχολεία επικεντρώθηκε στη μη «αποστήθιση» (παπαγαλία), στη στροφή προς την ουσιαστική κατανόηση ενός κειμένου και στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, Η υιοθέτηση του πολλαπλού βιβλίου (έστω και ψηφακού) σημαίνει διεύρυνση της γνώσης. Η αντικατάσταση των “αποσπασματικών κειμένων λογοτεχνίας” από ολόκληρα Λογοτεχνικά Έργα σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, αποσκοπεί στην ενίσχυση της φιλαναγνωσίας αλλά και στην ολοκληρωμένη προσέγγιση ενός λογοτεχνικού έργου. Καινοτόμες μέθοδοι στα Αρχαία Ελληνικά και τη Γλώσσα, μέσω της ΤΝ, αποσκοπούν στη διασύνδεση γνώσης και τεχνολογικών εξελίξεων. Επιπλέον, αναβαθμίζεται ο ρόλος των σχολικών βιβλιοθηκών, ενισχύονται οι όμιλοι δραστηριοτήτων (ρομποτική, πειράματα, ρητορική), πολλαπλασιάζονται οι διευρωπαϊκές σχολικές ανταλλαγές, ώστε το σχολείο να λειτουργεί ως χώρος ουσιαστικής μάθησης και όχι ως εξεταστικό κέντρο. Σε Γυμνάσιο και Λύκειο καθιερώνεται το ψηφιακό φροντιστήριο, αλλά και η χρήση του ChatGPT Edu για εξατομικευμένη μαθησιακή υποστήριξη...
… ΟΛΑ τα παραπάνω “άνθησαν” και στις σκανδιναβικές χώρες, πριν πολλά χρόνια. Όμως εκεί, επιστρέφουν στο μολύβι και το χαρτί, στο βιβλίο και την παραδοσιακή διδασκαλία, επειδή αυτά θεωρούνται ως φορείς πραγματικής γνώσης. Σήμερα βέβαια, τα περισσότερα νήπια αναγνωρίζουν γράμματα και λέξεις, πριν έλθουν σε επαφή με το χώρο του σχολείου!
… ΑΛΛΑ, ποιες ήταν οι πρώτες κι ανεξίτηλες-πρωτόγονες θα’ λεγα- εντυπώσεις από τα πρώτα γράμματα και λέξεις -σε πλάκα, τετράδιο, πίνακα ή βιβλίο; Τα παρακάτω δυο κείμενα (σε απόδοσή μας από τα γαλλικά), αποτελούν εμπειρία ιερή, τρομακτική, μ α γ ι κ ή! Οι δικές μου προσωπικές αναμνήσεις π ρ ώ τ η ς γραφής περιορίζονται σε μια πλάκα, ένα κοντύλι, ένα δεμένο σφουγγαράκι για να σβήνουμε τα λάθη και να ξαναγράφουμε το γράμμα ή τη λέξη, σε ένα μετεμφυλιακό μισογκρεμισμένο σπιτάκι…! Οι αναμνήσεις όμως, των δυο Γάλλων συγγραφέων, επικεντρώνονται σε μια οδυνηρή ή ευχάριστη μετάβαση από τον κόσμο του παιχνιδιού στον κόσμο της γνώσης και της πειθαρχίας· και είναι αυτό το μεγαλείο που προσφέρει η πραγματική εμπειρική κατάκτηση της α ν ά γ ν ω σ η ς:
- 1.-«Το μεγάλο πρόβλημα ήταν η γραφή. [...] Ο δάσκαλος έπαιρνε τον χάρακα και το μολύβι του και σχεδίαζε μια οριζόντια γραμμή που χώριζε τη σελίδα του τετραδίου στα δύο· το πάνω μέρος ήταν για να γράφουμε με μεγάλα γράμματα (κεφαλαία) και το άλλο για να γράφουμε με ψιλά (μικρά). Στο επάνω μέρος, οι γραμμές ζευγάρωναν ανά δύο, και το διάστημα έπρεπε να γεμίσει με κεφαλαία… Αλλά ο δάσκαλος δεν τραβούσε τις γραμμές από τη μια άκρη ως την άλλη· τις διέκοπτε έτσι, ώστε να μας αναγκάζει να γράφουμε χωρίς βοήθεια. Όταν τον έβλεπα να πολλαπλασιάζει τις κοντές γραμμές, μ’ έπιανε αγωνία για τις δικές μου δυσκολίες στο τετράδιό μου. [...] Η σχολική πειθαρχία ήταν αυστηρή: για τα μικρά λάθη, η τιμωρία ήταν ένα απλό γονάτισμα· για τα μεγάλα, γονάτισμα με το ένα χέρι υψωμένο κρατώντας ένα τούβλο, ή αλλιώς βιτσιές στα χέρια [...].» (1)
- 2.-«…Σκαρφάλωνα στο κρεβάτι-κλουβί μου με το “Χωρίς Οικογένεια” του Εκτόρ Μαλό, που ήξερα κιόλας απ’ έξω και, μισό-απαγγέλλοντας, μισό-συλλαβίζοντάς το, περνούσα τις σελίδες τη μία μετά την άλλη: όταν γύρισα και την τελευταία, ήξερα να διαβάζω! (…) Από τότε με άφηναν να περιπλανέμαι ελεύθερα στη βιβλιοθήκη, οπότε μπήκα στην ανθρώπινη σοφία. Αυτή είναι που με έπλασε… Τις πυκνές αναμνήσεις και τη γλυκιά τρέλα της παιδικής ηλικίας στην επαρχία, μάταια τις αναζητώ μέσα μου. Ποτέ δεν έσκαψα χώμα ούτε έψαξα για φωλιές, δεν μάζεψα βότανα ούτε πετροβόλησα πουλιά. Αλλά τα βιβλία ήταν τα πουλιά μου και οι φωλιές μου, τα κατοικίδιά μου, ο στάβλος μου και η ύπαιθρός μου· η βιβλιοθήκη ήταν ο κόσμος σαν να τον έβλεπα μέσα από καθρέφτη· είχε το άπειρο βάθος του, την ποικιλία του, το απρόβλεπτο.» (2)
ΑΙΩΝΙΟ και δυσεπίλυτο το πρόβλημα της π ρ ώ τ η ς εκπαίδευσης των παιδιών (“δύσκολον θρέμμα άνθρωπος”)… Αέναη κι η αναζήτηση του πώς οι κοινωνίες μας, μέσω της Παιδείας, οφείλουν να γίνονται ανθρωπινότερες και ικανότερες στο να επιβιώνουν υγιώς (29-4-2026)
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
-(1) Ernest LAVISSE 1842-1922), Souvenirs (=Αναμνήσεις)
-(2) Jean-Paul SARTRE (1905-1980), Οι Λέξεις (Les Mots), εκδόσεις Gallimard, 1964
