“Αλφαβητάριον Νουθετικόν” Καισαρίου Δαπόντε (1713/4-1784) *Χ.ν., 24-2-26)
Posted on 25 Φεβ, 2026 in Δοκιμές, Κείμενα | 0 comments
“Αλφαβητάριον Νουθετικόν” Καισαρίου Δαπόντε (1713/4-1784)
ΜΠΑΙΝΟΥΜΕ στη Σαρακοστή και οι νουθεσίες της Εκκλησίας δεν θα λείψουν.
ΑΛΛΑ, οι νουθεσίες σε άτομα και λαούς δεν αποτελούν αποκλειστικό… προνόμιο των εκπροσώπων των Εκκλησιών των ποικίλων Θρησκευμάτων, μάλιστα σε περιόδους κρίσεων ή μεγάλων νηστειών τους. Από την Αρχαιότητα (Ησίοδος, Αίσωπος, Ισοκράτης, Αριστοτέλης κ.λπ.) κάθε σχέση γονιού προς παιδί, δασκάλου προς μαθητή, εθνεγέρτη προς οπαδούς, διαφωτιστή προς επαναστάτες, συγγραφέως προς αναγνώστες κ.ά., περιέχει, πλην των άλλων, και ν ο υ θ ε σ ί ε ς για τον τρόπο ζωής.
ΑΠΟ τις ήσσονες, αλλά ενδιαφέρουσες προσωπικότητες του 18ου αιώνα είναι κι ο Σκοπελίτης Κωνσταντίνος Καισάριος Δαπόντες. Στα έργα του αναμειγνύει την ορθόδοξη πνευματικότητα με τις κυκλοφορούσες επί της εποχής του ιδέες του ευρωπαϊκού “διαφωτισμού”. Δεν θεωρείται αμιγής εκκλησιαστικός συγγραφέας, ούτε είναι και ριζοσπαστικός διαφωτιστής όπως οι Κοραής, Βούλγαρης, Μοισιόδαξ, Ρήγας… Μάλιστα, για τον Λίνο Πολίτη που, στα φοιτητικά μας χρόνια στο ΑΠΘ (μέσα δεκαετίας του 1960) μάς τον δίδαξε, εθεωρείτο “… ένας από τους σημαντικότερους ποιητές, μαζί με τον Βιτσέντζο Κορνάρο, που τίμησαν τα ελληνικά γράμματα, κατά την προεπαναστατική περίοδο”. Για τον ίδιο (1), “Αγαπητά και πολυδιαβασμένα ήταν τα έμμετρα έργα του Καισάριου Δαπόντε… (που) είναι πολυγραφότατος με πολλά εκδομένα έργα του. Στιχουργεί τα πάντα με μια αφάνταστη ευκολία, όπου μόνο πού και πού ξεπηδά κάποια χιουμοριστική διάθεση. Φυσικά δεν πρόκειται για ποίηση”.
… ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ το 1713 στη νήσο Σκόπελο, έζησε από το 1757 μέχρι το 1784 που βρέθηκε στο στο Άγιον Όρος, όπου και πέθανε. Η πολυκύμαντη ζωή του συνοδεύεται από ένα εκπληκτικά πληθωρικό, ποικίλο και ενδιαφέρον συγγραφικό έργο. ‘Οντας στη δυσμένεια των Τούρκων, κατέφυγε στην αυλή του Χάνη (ηγεμόνα) της Κριμαίας. Φυλακίστηκε στην Κωνσταντινούπολη για 20 μήνες, διάστημα που αφιέρωσε στη συγγραφή θρησκευτικών ύμνων, επιστολών και εκτενέστερων έμμετρων έργων, όπως ο “Καθρέπτης γυναικών”. Αργότερα, ως μοναχός πήρε το όνομα Καισάριος και, αφού έζησε για τρία χρόνια στη μονή Ευαγγελίστριας της Σκοπέλου, το 1757 ταξίδεψε στο Άγιον όρος μονάσας στη Μονή Ξηροποτάμου. Τα επόμενα χρόνια περιόδευσε σε περιοχές της Ελλάδας και στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες για να συγκεντρώσει χρήματα για τη Μονή. Επέστρεψε στο Άγιον Όρος στη Μονή Ξηροποτάμου όπου και απέθανε (1784). Η ζωή του εξιστορήθηκε από τον ίδιο στο έμμετρο αφήγημά του “Κήπος Χαρίτων” (1768)… Υπήρξε μοναχός, ποιητής, θεολόγος και φιλόσοφος. Χρημάτισε και γραμματέας του Μαυροκορδάτου (Μολδοβλαχία), στη δε Κωνσταντινούπολη ήταν σύμβουλος, διπλωμάτης.
ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ αριθμούν πολλές χιλιάδες δεκαπεντασύλλαβους στίχους, με περιεχόμενο θρησκευτικό, χρονογραφικό, ή αυτοβιογραφικό και γενικά με ηθικοδιδακτικές προθέσεις. Τύπωσε ο ίδιος αρκετά βιβλία του, ενώ άλλα έμειναν ανέκδοτα (χειρόγραφα). Αρκετά από τα ανέκδοτα δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά από τον Κωνσταντίνο Σάθα στη Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη, αλλά και από τον Emile Legrand στη Bibliothèque Grecque vulgaire.
… Η ΚΑΤ’ ΑΛΦΑΒΗΤΙΚΗ σειρά παράθεση γνωμών, νουθεσιών, μαντινάδων, συμβουλών, ερωτικών ή άλλων στίχων, αποτελεί “γύμνασμα νου”. Και σήμερα έχουμε ανάλογες μαντινάδες που άλλοτε στέφονται από επιτυχία, όταν δεν είναι κοινότυπες, άλλοτε είναι ανιαρές.
Επαφίεται στον αναγνώστη να κρίνει το παρακάτω επίκαιρο “Αλφάβητον νουθετικόν” του Καισάριου Δαπόντε. Βέβαια, αναλογιζόμενοι την εποχή στην οποία εγράφησαν οι στίχοι, ας είμαστε επιεικείς. Πολλοί και επί αιώνες (μέσα 16ου αι. μ.Χ, μέχρι τις παραμονες της Ελληνικής Επανάστασης) προσπάθησαν να αφυπνίσουν το ελληνικό έθνος ή να το (δια)μορφώσουν (“διαφωτιστές”) με απλοικούς στίχους. Ας σκεφθούμε επίσης ότι η “ελληνική εθνική” συνείδηση άρχισε να διαμορφωνεται κυρίως μετά την ‘Αλωση (1453), ενώ η θρησκευτική ανάγεται στο Βυζάντιο:
Αλφαβητάριον νουθετικόν
“Α-γάπα πρώτον τον θεόν, έπειτα τον εχθρόν σου
Β-λέπε των άλλων τα καλά, το σφάλμα το δικόν σου
Γ-υναίκα εχεις; τίμα την· δεν έχεις; μη γυρέψης!
Δ-ίδε καλόν αντί κακού, και θέλει αφεντέψεις.
Έ-χε δια χειρότερον μόνον τον εαυτό οου
Ζ-ήσεις καλώς, αν το κακόν το φεύγης ως κρημνόν σου
Η-μέραν δίχως προσευχή ποτέ μη σε περάση.
Θ-ρόνος θεού θέλεις γενή, ταπεινωθείς εν πάσι.
Ί-ξευρε και βεβαίωνε πως σήμερον πεθαίνεις.
Κ-όλακα μήτε να δεχθής, μήτε εσύ να γένης.
Λ-ιμήν να είσα των πτωχών, χαρά των θλιβομένων
Μ-ήτηρ, πατήρ των ορφανών, ξενοδοχειό των ξένων.
Ν-α κοινωνάς δυο βολές τον χρόνον αναγκαίον.
Ξ-ομολογού δέκα φορές όμως, και έτι πλέον.
Ό-σο μπορείς και περπατείς, τρέχε στην εκκλησίαν.
Π-ουλήσου και αγόρασε την άνω Βασιλείαν.
Ρ-ίψε τον πόνο του κορμιού και πόνει την ψυχήν σου.
Σ-έβου την πίστιν σου γερά, έως εις την θανήν σου.
Τ-ου αφεντός μας του Χριστού τα πάθη να θυμάσαι,
Ύ-μνει και δόξαζε Αυτόν, αν θέλεις Χριστού να’ σαι.
Φ-οβού δε και αγάπα Τον ωσάν τα δυο σου μάτια.
Χ-αίρε, δι αγάπην Του αν γένης και κομμάτια.
Ψ-άλλε Αυτώ βράδυ, ταχύ, καθημερινήν και σχόλη,
Ω, πρέπει δόξα και τιμή, αμήν, ειπέτε όλοι.”
ΝΟΜΙΖΩ πως αυτό που προέχει στο παραπάνω “Αλφαβητάριον” είναι η προτροπή προς την θρησκευτικότητα (θεολατρεία, σεβασμός στην οθόδοξη παράδοση, αγαθοεργίες, εξομολόγηση, θεία μετάληψη, εκκλησιασμός, Χριστολατρεία κ.λπ.). Εξάλλου, οι συγγραφείς αυτών των χρόνων δεν γράφουν απλά α λ φ α β η τ ά ρ ι α για εκμαθηση του αλφάβητου. Στόχος τους είναι να δημιουργήσουν ηθικά εγχειρίδια ζωής, προς ενίσχυση της ορθοδοξίας, αποθάρρυνση της αμαρτίας και ενθάρρυνση της εγκράτειας, της υπακοής, της ταπεινότητας. Είναι μια παιδαγωγική τακτική της εποχής.
ΓΕΝΙΚΑ, η Χριστοήθεια και Χριστομάθεια υπήρξαν κορυφαίοι παράγοντες στη διαμόρφωση του προεπαναστατικού Ελληνισμού που προσπαθούσε, οπως ειπώθηκε, πλην της εθνικής, να εμπεδώσει και τη θρησκευτική συνείδησή του σε μια ποικιλόμορφη Οθωμανική Βαλκανική Χερσόνησο.
Καλή Σαρακοστή! (Στ.Γ.Κ., 20-2-26)
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
-(1)Λίνου Πολίτη, συνοπτική “Ιστορία της νεοελληνικής Λογοτεχνίας-Συνοπτικό διάγραμμα-Βιβλιογραφία”, Έκδ. Σπουδαστηρίου Νεωτέρας Ελληνικής Φιλολογίας του ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη, 1968, σελ. 24). Σχετικά με τον Κωνσταντίνο (Καισάριο) Δαπόντε (Σκόπελος 1714, Άγ. Όρος 1784) αναφέρονται τα εξής πιο σημαντικά έργα: -”Καθρέπτης γυναικών”, Βιβλίον πρώτον, Λειψία 1766, -”Χρηστοήθεια…”, Βενετία 1770. Μεταθανάτια: -“Κήπος Χαρίτων” (έκδ. Γαβρ. Σοφοκλέους, Αθήνα 1880, και Legrand BGY, τόμοι 3, (1884) Εκλογή: Β.Β. (Βρανούσης)
-(2) Ο Ελληνικός Διαφωτισμός (περ. 1774-1821) ήταν ένα πνευματικό, ιδεολογικό και πολιτισμικό κίνημα που αναπτύχθηκε κατά την Τουρκοκρατία, στοχεύοντας στη διάδοση των ιδεών του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού (siecle des Lumieres), της ελευθερίας, της ισότητας και της ορθολογικής σκέψης (ratio), προετοιμάζοντας το έδαφος για την Ελληνική Επανάσταση. Ενισχύθηκε από την ανάπτυξη του ελληνικού εμπορίου και της παιδείας, με κύριους εκπροσώπους τους Αδαμάντιο Κοραή, Ρήγα Βελεστινλή, Ευγένιο Βούλγαρη και Ιώσηπο Μοισιόδακα.
