"Ο λόγος ο εφήμερος βαστά μόνο μια μέρα
το άρωμά του όμως κρατεί και νύχτα και ημέρα"
Στ.Γ.Κ., Νοε. 2010

Θέατρο, πολιτική και κρίση

 

 

 

Θέατρο, πολιτική και κρίση

ΠΕΡΙ ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ

Δημοσιεύθηκε στις: 01-04-2013  («X.N.», St.G.K.)

 

«Είν’ η ζωή μας θέατρο
πίκρες, χαρές και πάθη
Aλλοι ’ν’ οι σκηνοθέτες της
κι εμείς φτωχοί κομπάρσοι»
(Στ.Γ.Κ.)

Η ΗΜΕΡΑ ΘΕΑΤΡΟΥ κλείνει φέτος 51 χρόνια. Το 1962  καθιερώθηκε από το «Διεθνές Ινστιτούτο Θεάτρου» η 27η Μαρτίου ως «Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου». H δε 27 Νοεμβρίου, κάθε χρόνο, αφιερώνεται στο «Θέατρο στην Εκπαίδευση». Δίνεται έτσι έμφαση στον -όπως το ήθελαν και οι Αρχαίοι- παιδευτικό ρόλο του θεάτρου, για τη διαμόρφωση των αυριανών πολιτών της κοινωνίας.

Η ΜΕΡΑ πέρασε σχεδόν απαρατήρητη, μέσα στην καταιγιστική εξέλιξη των γεγονότων στην Κύπρο.
ΚΑΘΕ χρόνο ένας διάσημος θεατράνθωπος στέλνει το δικό του «μήνυμα» σχετικά με τη σημασία του θεάτρου. Πέρσι ήταν ο Τζον Μάλκοβιτς, φέτος είναι ο Ντάριο Φο (Dario Fo, 1926-, νόμπελ λογοτεχνίας, 1997). Μεταξύ των πολλών άλλων, λέει τα εξής, για τη διαδρομή και την κρίση του θεάτρου στη χώρα του (Ιταλία):

«Πριν πολλά χρόνια, η εξουσία επίλυσε το πρόβλημα της ανοχής της απέναντι στους ηθοποιούς της Commedia dell’ Arte διώχνοντάς τους από τη χώρα. Σήμερα, ηθοποιοί και θίασοι έχουν πρόβλημα ανεύρεσης δημόσιων σκηνών, θεάτρων και θεατών, εξαιτίας της κρίσης.  Επομένως, οι κυβερνώντες δεν έχουν πρόβλημα
να ελέγχουν αυτούς που εκφράζονται μέσω της ειρωνείας και του σαρκασμού, μιας και δεν υπάρχει κανένας χώρος για τους ηθοποιούς, αλλά ούτε και κοινό στο οποίο
να μπορούν να απευθυνθούν…»

ΚΙ ΟΜΩΣ, ακριβώς αυτές τις κρίσιμες ώρες χρειάζεται περισσότερο το θέατρο. Όχι τόσο για τον καταγγελτικό, πολιτικό ή παρηγορητικό του λόγο, αλλά για τη δύναμη και τον ενθουσιασμό που μπορεί να δώσει, ώστε να κρατηθούμε αλώβητοι… Εξάλλου, από όλες τις μιμητικές τέχνες το θέατρο βρίσκεται κοντύτερα στην καθημερινότητά μας: με τη ζωή «επί σκηνής» και τους ζωντανούς διαλόγους, μας «απογυμνώνει». Ετσι αποκτάται έμμεσα η αυτογνωσία και δίνεται νόημα στην ύπαρξή μας.
ΣΤΗ ΧΩΡΑ όπου γεννήθηκε το θέατρο (παγκόσμια πια λέξη- theater, théâtre, teatro, tiyatro, κ.λπ.), οι πρώτες «μιμητικές παραστάσεις» ανάγονται στις λατρευτικές γιορτές προς τιμή του θεού Διόνυσου. Στις διονυσιακές τελετές οι αρχαίοι Έλληνες τραγουδούσαν τον διθύραμβο που ήταν είδος ύμνου βασισμένου σε αυτοσχεδιασμούς. Η μορφή του διθυράμβου συγκεκριμενοποιήθηκε αργότερα, με την επέμβαση των λογίων της εποχής και αποτέλεσε την πηγή συγγραφής των πρώτων δραματουργιών: τραγωδία, κωμωδία, σατυρικό δράμα… Σήμερα η λέξη θέατρο περιλαμβάνει όλες τις μορφές της μιμητικής τέχνης: μονόλογο, όπερα, μπαλέτο, παντομίμα…

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ, μετά το 1453, «πεθαίνει» στην κυρίως Ελλάδα. Όμως, υπάρχουν περιοχές, όπως η Ενετοκρατούμενη Κρήτη, όπου παρουσιάζεται μια εκπληκτική «αναγεννησιακού τύπου» θεατρική παραγωγή. Ειδικότερα τον 16ο αιώνα, ο κρητικός πολιτισμός, παράλληλα με τις εξεγέρσεις του, εμπεριέχει μια άνθιση στα γράμματα και τις τέχνες. Οι λόγιοι της Κρήτης επηρεάζονται άμεσα από την ιταλική και την άλλη ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Τα πιο αξιόλογα «αναγεννησιακά» έργα (κατά τον Εμμ. Κριαρά) είναι: το βουκολικό δράμα «Ο Γύπαρις», το μυστήριο «Η θυσία του Αβραάμ», οι τραγωδίες «Ερωφίλη» και «Ζήνωνας», και οι κωμωδίες «Φορτουνάτος», «Στάθης» και «Κατζούρμπος». Κύριοι εκφραστές του κρητικού θεάτρου είναι ο Βιτζέντζος Κορνάρος και ο Γεώργιος Χορτάτζης (1).
ΑΠΟ σκηνής ο αρχαίος δραματουργός (Αισχύλος) διαμηνύει το πάντα επίκαιρο μήνυμα: «Ούτε σε αναρχία ούτε σε σκλαβιά να μη δεχθείς να ζήσεις» (2). Αν, τώρα εμείς, φτάσαμε σε τέτοιο σημείο μαλθακότητας, ώστε -μετά τη Μεταπολίτευση- να δεχόμαστε αγόγγυστα τα πάνδεινα με τα γερμανικά μνημόνια λιτότητας, τούτο σημαίνει πως δεν ακούσαμε επαρκώς τον θεατρικό λόγο, ούτε στο σχολείο (3) ούτε στη ζωή…

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ παρέχει «φως» στις βαθιές νύχτες μας. Σαν το λύχνο στα ζοφερά σκοτάδια. Κι όσο πιο μαύρα είναι «τα σκοτάδια μας», τόσο πιο πολύτιμο το φως του θεάτρου, η αλήθειά του.
Λέει αλληγορικά σ’ ένα του ποίημα ο σημαντικότερος θεατράνθρωπος και πολιτικός ποιητής του περασμένου αιώνα, ο Μπέρτολτ Μπρεχτ (4):
«Περισσότερο φως, ηλεκτρολόγε, στη σκηνή! Πως θες,
δραματουργοί κι ηθοποιοί, να δείξουμε τ’ αντικαθρεφτίσματα
του κόσμου, μέσα στο μισοσκόταδο; Τούτο το σύθαμπο
καλεί σε ύπνο. Ενώ εμείς θέλουμε ξύπνιους
θεατές – κι ακόμα πιο πολύ: ξύπνιους! Καν’ τους
να ονειρευτούν στο πλέριο φως!»

ΠΡΟΦΗΤΙΚΟΣ και πάντα επίκαιρος ο ίδιος, μιλάει και για την (κάθε) οικονομική ή άλλη κρίση (5):
«…Το δίχως άλλο, ζείτε σε σκοτεινούς καιρούς. Βλέπετε τον άνθρωπο/ να τον έχουν παίγνιο δαιμονικές δυνάμεις.
Οι ηλίθιοι μονάχα ζουν ανέμελοι. Και πάνε του χαμού
Όσοι ’ναι ευκολόπιστοι. Τι ήτανε οι κατακλυσμοί
της σκοτεινής προϊστορίας μπροστά στις συμφορές
που σήμερα χτυπάν τις πολιτείες μας; Kαι τι ήταν οι κακές
σοδειές μπρος στην ανέχεια που μας δέρνει ανάμεσα σε τόσην αφθονία;»

…ΘΕΑΤΡΟ η ζωή, λοιπόν, με τις «παραστάσεις» που δίνουμε ή βλέπουμε κάθε μέρα. Με τους «θιάσους» (Eurogroup, Ε.Ε., Γερμανία, Σόιμπλε, ημέτερα πολιτικά κόμματα, συνδικαλισμός κ.λπ.)  με τα «σενάρια» (τις ιδεολογίες και τον τρόπο ζωής), με τους «ηθοποιούς» (τους εκπροσώπους μας, που ουδέποτε έπαιξαν το ρόλο για τον οποίο τους εκλέξαμε στη Βουλή) κ.λπ..
ΑΝ ο καθένας μας, εδώ και δεκαετίες, «έπαιζε» σωστά τον ρόλο του στη ζωή, δεν θα ήμασταν σήμερα απλοί κομπάρσοι του θεάτρου του κόσμου. Ούτε έρμαια της Μοίρας που οι μεγάλοι μας επιφυλάσσουν…

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
-(1) Ο Λίνος Πολίτης, καθηγητής στο ΑΠΘ, μας έλεγε –περίπου απ’ ό,τι θυμούμαι- το παρακάτω δίστιχο, για να συγκρατούμε τα έργα του Γ. Χορτάτζη:
«Κι ήκαμε την «Πανώρια» του με ζαχαρένια χείλη,
μαζί με τον «Κατζάροπο», την άξιαν «Ερωφίλη»».
-(2) Αισχύλος, [Ευμενίδες. Χορός 525]
-(3) Οι εξωσχολικές δραστηριότητες (θέατρο, έκδοση περιοδικού ή ηλεκτρονικής εφημερίδας, αθλητικά, σκάκι, περιβαλλοντικά, κινηματογράφος, φωτογραφία, αναγνώσεις κ.ά.) συμβάλλουν εξίσου στη διαμόρφωση του χαρακτήρα, μαζί με τις άλλες γνώσεις. Στο «σύγχρονο» ελληνικό σχολείο κυριαρχεί η παθητική διδασκαλία (χωρίς παιχνίδι και ψυχαγωγία), αλλά και η µετωπική (µε συγκεκριµένη διάταξη θρανίων) διδασκαλία. Ακόμη κι αυτή η δήθεν… θεατρικότητα του δασκάλου/αυθεντία και του μαθητή/απλού δέκτη γνώσης θυμίζει το πόσο το εκπ/κό μας σύστημα παραμένει αποστεωμένο. Αντίθετα, τα θεατρικά παιχνίδια, οι αυτοσχεδιασµοί, οι ρόλοι, οι δραµατοποιήσεις, τα μικρά θεατρικά, η παντοµίµα, το κουκλοθέατρο, το θέατρο σκιών, είναι µερικά µόνο από τα πολλά εργαλεία που μπορεί να έχει στη διάθεσή του ο εκπ/κός, για να πετύχει τους παιδαγωγικούς στόχους του.
-(4) Μπέρτολτ Μπρεχτ, Ποιήματα, «Ο Φωτισμός» [Die Beleuchtung], σελ. 120, μετάφραση Μ. Πλωρίτη, ε’ εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 1983.
-(5) ό.π. σελ.118, «Για την κρίση» (απόσπασμα) [Uber das Urteilen]


Σχολιάστε